phys6-2.3· II Bölmə: Materiya· ~13 dəq

Əlaqəli sistem. Atomun quruluşu

Əlaqəli sistem anlayışı, atomun ümumi modeli — nüvə və elektronlar, hissəciklərin yükləri.

ƏLAQƏLİ SİSTEM — bir-biri ilə qüvvə vasitəsilə bağlı olan hissəciklər qrupudur. Əlaqəli sistemdə hissəciklər bir-birindən ayrı deyil, müəyyən qüvvə ilə bir yerdə saxlanılır. Məsələn, Günəş sistemi qravitasiya qüvvəsi ilə, atom isə elektrik qüvvəsi ilə bağlı hissəciklərdən ibarət əlaqəli sistemdir.

ATOM — maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan ən kiçik hissəciyidir. Hər bir maddə atomlardan ibarətdir. Atom əlaqəli sistemdir — nüvə və elektronlar bir-biri ilə elektrik cazibə qüvvəsi vasitəsilə bağlıdır.

ATOMUN ÜMUMİ QURULUŞU (VI sinif səviyyəsində sadə model):

• NÜVƏ — atomun mərkəzində yerləşir. Nüvə iki cür hissəcikdən ibarətdir: – PROTON — müsbət (+) yüklü hissəcik. – NEYTRON — yüksüz (neytral) hissəcik.

• ELEKTRONLAR — mənfi (−) yüklü çox kiçik hissəciklərdir. Onlar nüvənin ətrafında hərəkət edir.

• Nüvə ATOMUN KÜTLƏSİNİN ƏSAS HİSSƏSİNİ təşkil edir. Proton və neytronların kütləsi təxminən bərabərdir və elektronun kütləsindən təqribən 1840 dəfə böyükdür. Elektronların kütləsi isə çox kiçik olduğu üçün atomun ümumi kütləsinə demək olar ki, təsir etmir.

• Atom ELEKTRİKCƏ NEYTRALDIR — protonların sayı elektronların sayına bərabərdir. Müsbət yüklərin (protonların) sayı mənfi yüklərin (elektronların) sayına bərabər olduğu üçün atom bütövlükdə yüksüz olur.

• MÜXTƏLİF KİMYƏVİ ELEMENTLƏRİN ATOMLARI PROTON SAYINA GÖRƏ FƏRQLƏNİR: – Hidrogen atomu — 1 proton. – Karbon atomu — 6 proton. – Oksigen atomu — 8 proton. Protonların sayı elementi müəyyən edir.

ŞAGİRDLƏRİN ƏN ÇOX BURAXDIĞI SƏHVLƏR: 1) Atomda yalnız nüvənin olduğunu düşünmək — atom nüvədən və nüvə ətrafında hərəkət edən elektronlardan ibarətdir. 2) Elektronların müsbət yüklü olduğunu zənn etmək — elektron mənfi (−) yüklüdür, proton müsbət (+) yüklüdür. 3) Neytronları yüklü hesab etmək — neytron yüksüz (neytral) hissəcikdir. 4) Atomun bütün hissələrinin eyni kütləyə malik olduğunu düşünmək — nüvə atomun kütləsinin əsas hissəsini təşkil edir, elektronlar isə çox kiçik kütləyə malikdir.

Qrafiklər

Atomun quruluşu: proton və neytrondan ibarət nüvə, ətrafında hərəkət edən elektronlar
Atomun quruluşu: proton və neytrondan ibarət nüvə, ətrafında hərəkət edən elektronlar

Əsas terminlər

Əlaqəli sistem — Bir-biri ilə qüvvə vasitəsilə bağlı olan hissəciklər qrupudur. Məsələn, Günəş sistemi qravitasiya qüvvəsi ilə, atom isə elektrik qüvvəsi ilə bağlı hissəciklərdən ibarət əlaqəli sistemdir.
Atom — Kimyəvi elementin xassələrini daşıyan ən kiçik hissəcikdir. Nüvə və nüvə ətrafında hərəkət edən elektronlardan ibarət əlaqəli sistemdir.
Nüvə — Atomun mərkəzində yerləşən, proton (müsbət yüklü) və neytrondan (yüksüz) ibarət olan hissədir. Atomun kütləsinin əsas hissəsini təşkil edir.
Proton — Nüvədə yerləşən müsbət (++) yüklü hissəcikdir. Protonların sayı kimyəvi elementi müəyyən edir.
Neytron — Nüvədə yerləşən yüksüz (neytral) hissəcikdir. Kütləsi təxminən protonun kütləsinə bərabərdir.
Elektron — Mənfi (−-) yüklü çox kiçik hissəcikdir. Nüvənin ətrafında hərəkət edir. Kütləsi proton və neytronun kütləsindən təqribən 18401840 dəfə kiçikdir.
Atomun əsas hissəciklərinin müqayisəsi
HissəcikYüküYerləşdiyi yerNisbi kütləsi
Proton+1+1 (müsbət)Nüvədə≈1840\approx 1840 (elektrondan böyük)
Neytron00 (yüksüz)Nüvədə≈1840\approx 1840 (elektrondan böyük)
Elektron−1-1 (mənfi)Nüvə ətrafındaÇox kiçik

Proton və neytronun kütləsi təxminən bərabərdir və elektronun kütləsindən təqribən 18401840 dəfə böyükdür. Elektronların kütləsi atomun ümumi kütləsinə demək olar ki, təsir etmir.

✎Atomda proton və elektron sayının tapılması
  1. 1Məsələ: Hidrogen, karbon və oksigen atomlarında proton və elektronların sayını müəyyən edin.
  2. 2Həlli: Hidrogen atomunun 11 protonu var. Atom elektrikcə neytral olduğu üçün elektronların sayı da 11-ə bərabərdir. Karbon atomunda 66 proton və 66 elektron var. Oksigen atomunda 88 proton və 88 elektron var. Bütün neytral atomlarda protonların sayı elektronların sayına bərabərdir.
🚫Tez-tez səhv

Atomda yalnız nüvənin olduğunu düşünmək səhvdir — atom nüvədən və nüvə ətrafında hərəkət edən elektronlardan ibarətdir.

🚫Tez-tez səhv

Elektronların müsbət yüklü olduğunu zənn etmək səhvdir — elektron mənfi (−-) yüklüdür, proton müsbət (++) yüklüdür. Neytron isə yüksüzdür.

Qaydalar

  1. 1Əlaqəli sistem — bir-biri ilə qüvvə vasitəsilə bağlı olan hissəciklər qrupudur.
  2. 2Atom — maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan ən kiçik hissəciyidir və əlaqəli sistemdir.
  3. 3Atom nüvvəsi mərkəzdə yerləşir, proton (müsbət yüklü) və neytrondan (yüksüz) ibarətdir.
  4. 4Elektronlar mənfi yüklüdür və nüvə ətrafında hərəkət edir.
  5. 5Nüvə atomun kütləsinin əsas hissəsini təşkil edir; elektronların kütləsi çox kiçikdir.
  6. 6Atom elektrikcə neytraldır — protonların sayı elektronların sayına bərabərdir.
  7. 7Müxtəlif kimyəvi elementlərin atomları proton sayına görə fərqlənir (hidrogen — 1 proton, oksigen — 8 proton).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq