Cisim və maddə
Cisim anlayışı, maddə ilə cisim arasındakı fərq, təbii və süni cisimlər.
CİSİM — müəyyən formaya, həcmə malik, konkret maddədən ibarət olan fiziki obyektdir.
Məsələn: dəmir mismar, şüşə stəkan, taxta stol, plastik vedrə — bunların hamısı cisimdir. MADDƏ — cismin ibarət olduğu materialdır. Məsələn: dəmir, şüşə, taxta, plastik — bunlar maddədir. ƏSAS FƏRQ: maddə materialdır, cisim isə həmin materialdan hazırlanmış konkret əşyadır. «Dəmir» — maddə, «dəmir qapı» — cisim; «şüşə» — maddə, «şüşə stəkan» — cisim; «taxta» — maddə, «taxta stol» — cisim. EYNİ MADDƏDƏN MÜXTƏLİF CİSİMLƏR: eyni bir maddədən müxtəlif formalı, müxtəlif təyinatlı cisimlər hazırlamaq olar. Dəmirdən — mismar, qapı, boru, çəkic; şüşədən — stəkan, pəncərə şüşəsi, lampa, güzgü; taxtadan — stol, stul, qapı, karandaş; plastikdən — vedrə, qələm, oyuncaq, butulka. EYNİ FORMALI CİSİMLƏR MÜXTƏLİF MADDƏLƏRDƏN: eyni formalı cisimlər müxtəlif maddələrdən hazırlana bilər. Məsələn, eyni formalı qaşıq — taxta qaşıq, metal qaşıq, plastik qaşıq ola bilər. Eyni formalı stəkan — şüşə stəkan, plastik stəkan, metal stəkan. Eyni formalı boşqab — çini boşqab, plastik boşqab, metal boşqab. TƏBİİ VƏ SÜNİ CİSİMLƏR: Təbiətdə insan müdaxiləsi olmadan mövcud olan cisimlər TƏBİİ cisimlər adlanır: daş, ağac, qum dənəsi, buz parçası, alma, yumurta, çay daşı. İnsan tərəfindən yaradılan, emal edilən cisimlər isə SÜNİ cisimlər adlanır: stəkan, kompüter, dəftər, karandaş, avtomobil, telefon, qapı, pəncərə. ŞAGİRDLƏRİN ƏN ÇOX BURAXDIĞI SƏHVLƏR: 1) Maddə ilə cismi eyniləşdirmək — maddə materialdır, cisim isə konkret əşyadır. «Dəmir» deyəndə maddə, «dəmir qapı» deyəndə cisim nəzərdə tutulur. 2) İstənilən obyekti düşünmədən «cisim» adlandırmaq — cisim olmaq üçün obyektin müəyyən forma və həcmi, eləcə də konkret maddədən ibarət olması vacibdir. 3) Təbii ilə süni cismi qarışdırmaq — ağac təbii cisimdir (təbiətdə bitir), taxta stol isə süni cisimdir (insan tərəfindən hazırlanıb).
Əsas terminlər
| Maddə | Cisim nümunələri |
|---|---|
| Dəmir | Mismar, qapı, boru, çəkic |
| Şüşə | Stəkan, pəncərə şüşəsi, lampa, güzgü |
| Taxta | Stol, stul, qapı, karandaş |
| Plastik | Vedrə, qələm, oyuncaq, butulka |
Eyni maddədən müxtəlif təyinatlı cisimlər hazırlamaq mümkündür.
- 1Sualı oxu: ‘Dəmir qapı’ — bu cisimdir, yoxsa maddə?
- 2Tərkib hissələrini ayır: ‘Dəmir’ — bu materialdır, yəni maddədir. ‘Dəmir qapı’ isə konkret əşyadır.
- 3Cisim şərtlərini yoxla: ‘Dəmir qapı’nın forması və həcmi var? — Bəli. Konkret maddədən ibarətdir? — Bəli (dəmirdən).
- 4Nəticə çıxar: Deməli, ‘dəmir qapı’ cisimdir. ‘Dəmir’ isə onun hazırlandığı maddədir.
Maddə ilə cismi qarışdırmayın! ‘Dəmir’ — maddədir (material), ‘dəmir qapı’ — cisimdir (konkret əşya). ‘Şüşə’ — maddə, ‘şüşə stəkan’ — cisim. İstənilən obyekti düşünmədən ‘cisim’ adlandırmayın — cisim olmaq üçün obyektin müəyyən forma, həcm və konkret maddədən ibarət olması vacibdir.
Təbii və süni cismi ayırd etmək üçün özünüzə belə sual verin: ‘Bu cisim insan tərəfindən hazırlanıb, yoxsa təbiətdə özü mövcuddur?’ Ağac təbii cisimdir (təbiətdə bitir), taxta stol isə süni cisimdir (insan onu ağacdan hazırlayıb). Emal olunma süni cismə çevrilmə deməkdir.
Qaydalar
- 1Cisim — müəyyən formaya, həcmə malik, konkret maddədən ibarət olan fiziki obyektdir.
- 2Maddə — cismin ibarət olduğu materialdır. Maddə materialdır, cisim konkret əşyadır.
- 3Eyni bir maddədən müxtəlif cisimlər hazırlamaq olar (dəmirdən — mismar, qapı, boru, çəkic).
- 4Eyni formalı cisimlər müxtəlif maddələrdən hazırlana bilər (eyni formalı qaşıq — taxta, metal, plastik).
- 5Təbii cisimlər — təbiətdə insan müdaxiləsi olmadan mövcud olan cisimlərdir (daş, ağac, qum dənəsi, alma).
- 6Süni cisimlər — insan tərəfindən yaradılan, emal edilən cisimlərdir (stəkan, kompüter, avtomobil, dəftər).
- 7Maddə ilə cismi qarışdırmamaq vacibdir: «dəmir» maddədir, «dəmir qapı» cisimdir; «şüşə» maddədir, «şüşə stəkan» cisimdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir