phys6-2.5· II Bölmə: Materiya· ~13 dəq

Aqreqat Halları

Maddənin üç əsas aqreqat halı: bərk, maye, qaz. Halların fərqi (forma+həcm sabitliyi), nümunələr, hallar arası keçid adları.

AQREQAT HALLARI — maddənin üç əsas halı: BƏRK, MAYE, QAZ.

BƏRK HAL: - Molekullar SIX yerləşir, aralarındakı məsafə çox kiçikdir. - Molekullar yalnız öz yerləri ətrafında rəqs edir — yerlərini dəyişə bilmirlər. - Forma SABİTDİR (maddə öz formasını saxlayır). - Həcm SABİTDİR (maddə öz həcmini saxlayır). - Nümunələr: daş, dəmir, buz, taxta, şüşə, metal.

MAYE HAL: - Molekullar NİSBƏTƏN SIXDIR, lakin bir-birinə nəzərən yerlərini dəyişə bilir. - Forma DƏYİŞKƏNDİR — maye qabın formasını alır. - Həcm SABİTDİR (maye öz həcmini saxlayır, sıxılmır). - Nümunələr: su, süd, benzin, yağ, spirt.

QAZ HALI: - Molekullar arasındakı məsafə ÇOX BÖYÜKDÜR. - Molekullar SƏRBƏST hərəkət edir — bütün istiqamətlərə uçur. - Nə forma, NƏ DƏ HƏCM sabitdir — qaz qabın bütün həcmini doldurur. - Qazlar SIXILA bilir (həcmi kiçildilə bilir). - Nümunələr: hava, təbii qaz, oksigen, azot, karbon qazı.

HALLAR ARASI KEÇİDLƏR: - Ərimə: bərk → maye (məsələn, buzun əriyib suya çevrilməsi). - Donma: maye → bərk (məsələn, suyun donub buza çevrilməsi). - Buxarlanma: maye → qaz (məsələn, suyun buxarlanması). - Kondensasiya: qaz → maye (məsələn, buxarın soyuyub su damlalarına çevrilməsi).

ÜMUMİ SƏHVLƏR: - Qazın formasının sabit olduğunu düşünmək — SƏHVDİR. Qazın nə forması, nə həcmi sabitdir. - Bərk maddədə molekulların heç hərəkət etmədiyini zənn etmək — SƏHVDİR. Bərk halda da molekullar öz yerləri ətrafında rəqs edirlər. - Mayenin həcminin dəyişkən olduğunu düşünmək — SƏHVDİR. Mayenin həcmi sabitdir, yalnız forması dəyişir. - Qazları sıxmağın mümkün olmadığını düşünmək — SƏHVDİR. Qazlar sıxıla bilir, məsələn, hava şarındakı hava sıxılmış haldadır. - Bütün maddələrin buxarlana bildiyini düşünmək — SƏHVDİR. Bəzi bərk maddələr (daş, dəmir) normal şəraitdə buxarlanmır.

Qrafiklər

Maddənin üç aqreqat halı: bərk (nizamlı düzülüş), maye (sıx amma sərbəst) və qaz (səpələnmiş hissəciklər)
Maddənin üç aqreqat halı: bərk (nizamlı düzülüş), maye (sıx amma sərbəst) və qaz (səpələnmiş hissəciklər)

Əsas terminlər

Aqreqat halı — Maddənin molekullarının yerləşmə və hərəkət xüsusiyyətlərinə görə aldığı fiziki vəziyyət. Əsas üç aqreqat halı var: bərk, maye, qaz.
Bərk hal — Forması və həcmi sabit olan aqreqat halıdır. Molekullar sıx yerləşir və yalnız öz yerləri ətrafında rəqs edir.
Maye hal — Həcmi sabit, forması dəyişkən olan aqreqat halıdır. Maye qabın formasını alır. Molekullar bir-birinə nəzərən yerlərini dəyişə bilir.
Qaz halı — Nə forması, nə də həcmi sabit olan aqreqat halıdır. Qaz qabın bütün həcmini doldurur. Molekullar sərbəst hərəkət edir, qazlar sıxıla bilir.
Ərimə — Maddənin bərk haldan maye hala keçməsi. Məsələn, buzun əriyib suya çevrilməsi.
Buxarlanma — Maddənin maye haldan qaz halına keçməsi. Məsələn, suyun buxarlanması.
Üç Aqreqat Halının Müqayisəsi
XüsusiyyətBərkMayeQaz
FormaSabitdirDəyişkəndir (qabın formasını alır)Sabit deyil
HəcmSabitdirSabitdirSabit deyil
Molekulların yerləşməsiSıx yerləşirNisbətən sıxdırAralarındakı məsafə çox böyükdür
Molekulların hərəkətiYalnız öz yerləri ətrafında rəqs edirBir-birinə nəzərən yerlərini dəyişirSərbəst hərəkət edir (bütün istiqamətlərə)
Sıxılma qabiliyyətiPraktik olaraq sıxılmırPraktik olaraq sıxılmırSıxıla bilir
NümunələrDaş, dəmir, buz, taxta, şüşəSu, süd, benzin, yağ, spirtHava, təbii qaz, oksigen, azot

Bərk, maye və qaz hallarının forma, həcm, molekulyar quruluş və sıxılma qabiliyyətinə görə müqayisəsi.

✎Buzdan Buxara — Hallar Arası Keçidlərin İzlənməsi
  1. 11. Başlanğıc hal: Bir parça buz götürək. Buz bərk haldadır — forması və həcmi sabitdir.
  2. 22. Ərimə: Buzu qızdıraq. Buz əriyir və suya çevrilir. Bu proses ərimə adlanır: bərk hal → maye hal.
  3. 33. Maye hal: Alınan su mayedir — həcmi sabit qalır, amma forması dəyişir (stəkanın formasını alır).
  4. 44. Buxarlanma: Suyu daha da qızdırsaq, buxarlanma baş verir. Su buxara çevrilir: maye hal → qaz halı.
  5. 55. Qaz halı: Su buxarı qazdır — nə forması, nə də həcmi sabitdir. Buxar bütün otağa yayılır.
🚫Tez-tez səhv

SƏHV: Qazın formasının sabit olduğunu düşünmək. Qazın nə forması, nə də həcmi sabitdir — qaz qabın bütün həcmini doldurur.

🚫Tez-tez səhv

SƏHV: Bərk maddədə molekulların heç hərəkət etmədiyini zənn etmək. Bərk halda da molekullar öz yerləri ətrafında rəqs edirlər.

Qaydalar

  1. 1Bərk halda forma və həcm sabitdir; molekullar sıx yerləşir, yalnız öz yerləri ətrafında rəqs edir.
  2. 2Maye halda həcm sabitdir, forma dəyişkəndir (qabın formasını alır); molekullar bir-birinə nəzərən yerlərini dəyişə bilir.
  3. 3Qaz halında nə forma, nə həcm sabitdir; qaz qabın bütün həcmini doldurur; molekullar sərbəst hərəkət edir.
  4. 4Ərimə — bərk haldan maye hala keçid.
  5. 5Donma — maye haldan bərk hala keçid.
  6. 6Buxarlanma — maye haldan qaz halına keçid.
  7. 7Kondensasiya — qaz halından maye hala keçid.
  8. 8Qazlar sıxıla bilir; bərk və mayelər praktik olaraq sıxılmır.
  9. 9Bərk maddələr də molekulyar hərəkətə malikdir — molekullar öz yerləri ətrafında rəqs edir.
  10. 10Hər üç aqreqat halı arasında keçid mümkündür (temperatur dəyişikliyi ilə).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq