Ölçmələrdə dəqiqlik
Ölçmə xətası, səbəbləri və dəqiqliyi artırma üsulları.
Ölçmələrdə dəqiqlik — ölçülən qiymətin həqiqi qiymətə nə qədər yaxın olduğunu göstərir. Heç bir ölçmə mütləq dəqiq deyil — həmişə müəyyən qədər xəta (səhv) olur. Xəta səbəbləri üç qrupa bölünür: (1) Cihaz xətası — cihazın özünün qeyri-dəqiqliyidir; məsələn, xətkeşin millimetr bölgüsü varsa, ondan daha kiçik uzunluğu dəqiq ölçə bilmərik; hər cihazın dəqiqliyi onun bölgü qiyməti ilə məhdudlaşır. (2) İnsan xətası — ölçmə zamanı insanın buraxdığı səhvlərdir; məsələn, xətkeşlə ölçərkən gözü bölgü ilə eyni səviyyədə tutmamaq (paralaks xətası), diqqətsizlik, səhv oxuma. (3) Xarici amillər — temperatur, rütubət, külək, vibrasiya kimi xarici təsirlər də ölçmə nəticəsinə təsir edə bilər; məsələn, isti havada metal xətkeş genişlənərək səhv göstərə bilər. Dəqiqliyi artırmaq üçün üç əsas üsul var: (a) Bir neçə dəfə ölçüb orta qiymət tapmaq — təkrar ölçmələrin cəmini sayına bölməklə orta qiymət alınır; bu, təsadüfi xətaların təsirini azaldır. (b) Daha dəqiq cihaz seçmək — bölgü qiyməti daha kiçik olan cihaz daha dəqiq nəticə verir; məsələn, 1 mm bölgülü xətkeş əvəzinə 0.1 mm bölgülü ştangenpərgar (kalliper) daha dəqiq ölçür. (c) Ölçmə qaydalarına düzgün riayət etmək — cihazı düzgün yerləşdirmək, gözü şkala ilə eyni səviyyədə tutmaq, cihazın sıfır nöqtəsini yoxlamaq. Qızıl qayda: cihazın bölgü qiyməti nə qədər kiçikdirsə,ölçmə bir o qədər dəqiq olar. Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhvlər: ölçmənin mütləq dəqiq ola biləcəyini düşünmək (heç bir ölçmə mütləq dəqiq deyil); bir dəfə ölçmənin kifayət etdiyini zənn etmək (təkrar ölçüb orta qiymət tapmaq lazımdır); istənilən cihazla istənilən dəqiqliyə nail olmağın mümkün olduğunu güman etmək (dəqiqlik cihazın bölgü qiyməti ilə məhdudlaşır).
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xəta növü | Səbəbi | Nümunə |
|---|---|---|
| Cihaz xətası | Cihazın özünün qeyri-dəqiqliyi; bölgü qiyməti ilə məhdudlaşır | Xətkeşin millimetr bölgüsü varsa, ondan daha kiçik uzunluğu dəqiq ölçə bilmərik |
| İnsan xətası | Diqqətsizlik, səhv oxuma, gözü şkala ilə eyni səviyyədə tutmama | Xətkeşlə ölçərkən gözü bölgü ilə eyni səviyyədə tutmamaq (paralaks xətası) |
| Xarici amillər | Temperatur, rütubət, külək, vibrasiya kimi xarici təsirlər | İsti havada metal xətkeş genişlənərək səhv nəticə göstərə bilər |
Ölçmə xətasının üç əsas səbəbi və hər birinə aid nümunələr
- 1Məsələ: Bir şagird qələmin uzunluğunu üç dəfə xətkeşlə ölçdü. Nəticələr: , , . Qələmin uzunluğunun ən etibarlı qiymətini tapın.
- 2Addım 1: Ölçmələri topla: Bütün ölçmə nəticələrinin cəmini tapırıq:
- 3Addım 2: Ölçmə sayına böl: Cəmi ölçmə sayına () bölürük:
- 4Cavab: Qələmin uzunluğunun ən etibarlı qiyməti -dir. Orta qiymət təkrar ölçmələr sayəsində təsadüfi xətaların təsirini azaldır.
Şagirdlər çox vaxt ölçmənin mütləq dəqiq ola biləcəyini düşünürlər. Əslində heç bir ölçmə mütləq dəqiq deyil — həmişə müəyyən qədər xəta olur.
Bir dəfə ölçmə kifayət deyil! Təkrar ölçmələr aparıb orta qiymət tapmaq () daha etibarlı nəticə verir. Nə qədər çox ölçmə aparılsa, təsadüfi xətaların təsiri bir o qədər azalar.
Qaydalar
- 1Heç bir ölçmə mütləq dəqiq deyil — həmişə müəyyən qədər ölçmə xətası olur.
- 2Ölçmə xətasının üç əsas səbəbi var: cihaz xətası, insan xətası, xarici amillər.
- 3Cihazın bölgü qiyməti nə qədər kiçikdirsə, ölçmə bir o qədər dəqiq olar — dəqiqlik cihazın imkanları ilə məhdudlaşır.
- 4Dəqiqliyi artırmaq üçün bir neçə dəfə ölçüb orta qiymət tapmaq olar: orta qiymət = (bütün ölçmələrin cəmi) ÷ (ölçmə sayı).
- 5Ölçmə qaydalarına düzgün riayət etmək dəqiqliyi artırır: xətkeşlə ölçəndə gözü bölgü ilə eyni səviyyədə tutmaq, cihazın sıfır nöqtəsini yoxlamaq, cihazı düzgün yerləşdirmək.
- 6Bir dəfə ölçmə kifayət deyil — təkrar ölçmələr aparıb orta qiymət tapmaq daha etibarlı nəticə verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir