phys6-1.5· I Bölmə: Fizika nəyi öyrənir?· ~14 dəq

Ölçü cihazları

Xətkeş, tərəzi, saniyəölçən, termometr — cihazları tanıyaq.

Ölçü cihazları — fiziki kəmiyyətləri ölçmək üçün istifadə olunan alətlərdir. Hər fiziki kəmiyyətin özünəməxsus ölçü cihazı var: uzunluğu xətkeş (və ya lent ölçüsü) ilə, kütləni tərəzi ilə, zamanı saniyəölçən (saat) ilə, temperaturu isə termometr ilə ölçürük. Xətkeşin üzərində santimetr (sm) və millimetr (mm) bölgüləri olur; standart xətkeşin bölgü qiyməti 1 mm-dir. Tərəzinin müxtəlif növləri var: qollu tərəzi (kütlə daşları ilə müqayisə edir), elektron tərəzi (rəqəmsal göstərici verir), yaylı tərəzi (yayın dartılması ilə ölçür). Saniyəölçən (sekundomer) mexaniki və elektron növlərdə olur. Termometr — mayenin (civə və ya spirt) istidən genişlənməsi prinsipi ilə işləyir; temperatur dərəcə Selsi (°C) ilə ölçülür. Hər bir ölçü cihazından istifadə edərkən cihazın ölçmə həddini (maksimum ölçə bildiyi qiymət) və bölgü qiymətini (ən kiçik bölgüyə uyğun gələn kəmiyyət) bilmək vacibdir. Bölgü qiyməti belə hesablanır: iki qonşu rəqəm arasındakı fərq bölgü sayına bölünür. Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhvlər: tərəzinin uzunluq ölçdüyünü düşünmək (tərəzi kütlə ölçür); termometrin temperaturu deyil, rütubəti ölçdüyünü zənn etmək (termometr yalnız temperatur ölçür); ölçmə həddindən böyük qiyməti ölçməyə çalışmaq (cihazı zədələyə bilər).

Qrafiklər

Dörd ölçü cihazı: xətkeş (uzunluq), tərəzi (kütlə), saniyəölçən (zaman) və termometr (temperatur)
Dörd ölçü cihazı: xətkeş (uzunluq), tərəzi (kütlə), saniyəölçən (zaman) və termometr (temperatur)

Əsas terminlər

Ölçü cihazları — Fiziki kəmiyyətləri ölçmək üçün istifadə olunan alətlər. Hər kəmiyyətin öz cihazı var.
Xətkeş — Uzunluğu ölçmək üçün cihaz. Üzərində santimetr (sm) və millimetr (mm) bölgüləri olur. Standart xətkeşin bölgü qiyməti 1 mm1\ \text{mm}-dir.
Tərəzi — Kütləni ölçmək üçün cihaz. Qollu tərəzi kütlə daşları ilə müqayisə edir, elektron tərəzi rəqəmsal göstərici verir, yaylı tərəzi yayın dartılması ilə ölçür.
Saniyəölçən — Zamanı ölçmək üçün cihaz (sekundomer). Mexaniki və elektron növləri var. Qısa zaman fasilələrini dəqiq ölçmək üçün istifadə olunur.
Termometr — Temperaturu ölçmək üçün cihaz. İçindəki maye (civə və ya spirt) istidən genişlənərək temperaturu göstərir. Temperatur dərəcə Selsi (∘C^{\circ}\text{C}) ilə ölçülür.
Bölgü qiyməti — Cihazın şkalasında ən kiçik bölgüyə uyğun gələn kəmiyyət. İki qonşu rəqəm arasındakı fərqin aralarındakı bölgü sayına nisbəti ilə hesablanır.
Fiziki kəmiyyətlər və onların ölçü cihazları
Fiziki kəmiyyətÖlçü cihazıÖlçü vahidi
UzunluqXətkeş, lent ölçüsümetr (m), santimetr (sm), millimetr (mm)
KütləTərəzi (qollu, elektron, yaylı)kiloqram (kq), qram (q)
ZamanSaniyəölçən, saatsaniyə (san), dəqiqə (dəq), saat
TemperaturTermometrdərəcə Selsi (∘C^{\circ}\text{C})

Cədvəl: 6-cı sinifdə öyrənilən əsas fiziki kəmiyyətlər, onların ölçü cihazları və vahidləri.

✎Xətkeşin bölgü qiymətinin hesablanması
  1. 11. İki qonşu rəqəmi seç: Xətkeş üzərində 0 sm0\ \text{sm} və 1 sm1\ \text{sm} işarələrini götür.
  2. 22. Fərqi hesabla: Aralarındakı fərq: 1 sm−0 sm=1 sm1\ \text{sm} - 0\ \text{sm} = 1\ \text{sm}
  3. 33. Bölgü sayını say: 0 sm0\ \text{sm} ilə 1 sm1\ \text{sm} arasında 10 kiçik bölgü var (hər biri millimetrdir).
  4. 44. Fərqi bölgü sayına böl: Bölgü qiyməti: 1 sm÷10=0.1 sm=1 mm1\ \text{sm} \div 10 = 0.1\ \text{sm} = 1\ \text{mm}. Nəticə: xətkeşin ən kiçik bölgüsü 1 mm1\ \text{mm}-ə bərabərdir.
🚫Tez-tez səhv

Tərəzi uzunluq deyil, kütlə ölçür. Termometr isə rütubəti yox, temperaturu ölçür. Şagirdlər bu iki cihazı tez-tez qarışdırır — hər cihazın hansı kəmiyyəti ölçdüyünü əzbərləmək vacibdir.

⚠️Diqqət

Hər hansı ölçü cihazından istifadə etməzdən əvvəl onun ölçmə həddini (maksimum ölçə bildiyi qiyməti) yoxlayın. Ölçmə həddindən böyük qiyməti ölçməyə çalışmaq cihazı zədələyə bilər.

Qaydalar

  1. 1Hər fiziki kəmiyyətin özünəməxsus ölçü cihazı var: uzunluq — xətkeş/lent ölçüsü, kütlə — tərəzi, zaman — saniyəölçən/saat, temperatur — termometr.
  2. 2Ölçü cihazının ölçmə həddi — onun maksimum ölçə bildiyi qiymətdir; bu həddi aşmaq cihazı zədələyə bilər.
  3. 3Bölgü qiyməti — cihazın şkalasında ən kiçik bölgüyə uyğun gələn kəmiyyətdir; iki qonşu rəqəm arasındakı fərqin bölgü sayına nisbəti ilə tapılır.
  4. 4Termometr mayenin (civə və ya spirt) istidən genişlənməsi prinsipi ilə işləyir.
  5. 5Tərəzi uzunluq deyil, kütlə ölçür; termometr rütubət deyil, temperatur ölçür.
  6. 6Selsi şkalasında suyun donma nöqtəsi 0°C, qaynama nöqtəsi 100°C-dir (normal təzyiqdə).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq