phys6-1.4· I Bölmə: Fizika nəyi öyrənir?· ~13 dəq

Fiziki kəmiyyətlər və onların ölçülməsi

Uzunluq, kütlə, zaman — əsas ölçü vahidləri.

Fiziki kəmiyyət — cisim və ya hadisənin ölçülə bilən xassəsidir. Ətrafımızdakı cisimləri təsvir etmək üçün onların uzunluğunu, kütləsini, temperaturunu bilmək lazımdır — bunların hamısı fiziki kəmiyyətlərdir. Hər bir fiziki kəmiyyətin öz ölçü vahidi var. Beynəlxalq Vahidlər Sistemi (BS və ya Sİ) bütün dünyada qəbul olunmuş standart vahidlər toplusudur. BS-də uzunluq vahidi metr (m), kütlə vahidi kiloqram (kq), zaman vahidi saniyə (san)-dir. Ölçmə — fiziki kəmiyyətin qiymətinin müvafiq ölçü vahidi ilə müqayisə edilməsidir: məsələn, masanın uzunluğunu ölçmək üçün onu metrlə müqayisə edirik. Hər bir kəmiyyətin özünəməxsus ölçü cihazı var: uzunluq xətkeş (və ya lent ölçüsü) ilə, kütlə tərəzi ilə, zaman saniyəölçən (saat) ilə, temperatur termometr ilə ölçülür. Temperatur üçün geniş istifadə olunan vahid dərəcə Selsi (°C)-dir. Hər ölçü cihazının ölçmə həddi (maksimum ölçə bildiyi qiymət) və bölgü qiyməti (ən kiçik bölgüyə uyğun gələn kəmiyyət) var.

📌Nümunə

Məsələn, 30 sm-lik xətkeşin ölçmə həddi 30 sm, bölgü qiyməti isə 1 mm (0.1 sm) ola bilər. Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhv: kiloqramı uzunluq vahidi kimi işlətmək (kiloqram kütlə vahididir, uzunluq metrlə ölçülür); metr və santimetr arasındakı əlaqəni səhv bilmək (1 m = 100 sm).

Əsas terminlər

Fiziki kəmiyyət — Cisim və ya hadisənin ölçülə bilən xassəsidir. Məsələn: uzunluq, kütlə, zaman, temperatur.

Beynəlxalq Vahidlər Sistemi (BS/Sİ) — Bütün dünyada qəbul olunmuş standart ölçü vahidləri toplusudur. BS-də uzunluq vahidi metr (m), kütlə vahidi kiloqram (kq), zaman vahidi saniyə (san)-dir.

Ölçmə — Fiziki kəmiyyətin qiymətinin müvafiq ölçü vahidi ilə müqayisə edilməsidir. Məsələn, masanın uzunluğunu ölçmək üçün onu metrlə müqayisə edirik.

Ölçmə həddi — Ölçü cihazının maksimum ölçə bildiyi qiymətdir. Məsələn, 30 sm-lik xətkeşin ölçmə həddi

30\ \text{sm}

-dir.

Bölgü qiyməti — Ölçü cihazının ən kiçik bölgüsünə uyğun gələn kəmiyyətdir. Məsələn, xətkeşin bölgü qiyməti

1\ \text{mm}

(

0.1\ \text{sm}

) ola bilər.

Ölçü cihazı — Fiziki kəmiyyəti ölçmək üçün istifadə olunan alətdir. Uzunluq üçün xətkeş, kütlə üçün tərəzi, zaman üçün saniyəölçən, temperatur üçün termometr.

Əsas fiziki kəmiyyətlər, onların BS vahidləri və ölçü cihazları

Fiziki kəmiyyət	BS vahidi	Ölçü cihazı
Uzunluq	metr (m)	Xətkeş, lent ölçüsü
Kütlə	kiloqram (kq)	Tərəzi
Zaman	saniyə (san)	Saniyəölçən, saat
Temperatur	dərəcə Selsi (°C)	Termometr

Cədvəl 1: Əsas fiziki kəmiyyətlər, BS vahidləri və onların ölçü cihazları

✎Xətkeşin bölgü qiymətinin tapılması

1Məsələ: $30\ \text{sm}$ -lik xətkeşin üzərində hər santimetr 10 bərabər hissəyə bölünüb. Xətkeşin bölgü qiymətini tapın.
2Həlli: Bölgü qiyməti iki qonşu böyük bölgü arasındakı fərqi kiçik bölgülərin sayına bölməklə tapılır. İki qonşu santimetr işarəsi arasındakı fərq $1\ \text{sm}$ -dir. Aralarındakı kiçik bölgülərin sayı 10-dur. Onda bölgü qiyməti: $1\ \text{sm} \div 10 = 0.1\ \text{sm} = 1\ \text{mm}$ .
3Cavab: Xətkeşin bölgü qiyməti $0.1\ \text{sm}$ ( $1\ \text{mm}$ )-dir.

🚫Tez-tez səhv

Ən çox buraxılan səhv: kiloqramı uzunluq vahidi kimi işlətmək. Kiloqram (kq) KÜTLƏ vahididir, uzunluq METR (m) ilə ölçülür.

💡Qeyd

Metr və santimetr arasındakı əlaqəni yadda saxlayın: $1\ \text{m} = 100\ \text{sm}$ . Yəni santimetrdən metrə keçmək üçün 100-ə bölmək, metrdən santimetrə keçmək üçün 100-ə vurmaq lazımdır.

Qaydalar

1Fiziki kəmiyyət — cisim və ya hadisənin ölçülə bilən xassəsidir; məsələn: uzunluq, kütlə, zaman, temperatur, sürət.
2Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (BS/Sİ) əsas vahidlər: uzunluq — metr (m), kütlə — kiloqram (kq), zaman — saniyə (san).
3Ölçmə — fiziki kəmiyyətin qiymətinin müvafiq ölçü vahidi ilə müqayisə edilməsidir.
4Hər fiziki kəmiyyətin öz ölçü cihazı var: uzunluq üçün xətkeş/lent ölçüsü, kütlə üçün tərəzi, zaman üçün saniyəölçən/saat, temperatur üçün termometr.
5Ölçmə həddi cihazın maksimum ölçə bildiyi qiymətdir; bölgü qiyməti ən kiçik bölgüyə uyğun gələn kəmiyyətdir.
61 metr = 100 santimetr; kiloqram kütlə vahididir, uzunluq vahidi deyil.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq