Fizikada öyrənmə metodları
Elmi metodun mərhələləri: müşahidə, hipotez, təcrübə, nəzəriyyə.
Fizikada bilik əldə etməyin əsas yolu ELMİ METODDUR. Elmi metod dörd əsas mərhələdən ibarətdir: MÜŞAHİDƏ — təbiət hadisəsini diqqətlə izləmək, məlumat toplamaq; HİPOTEZ — müşahidələri izah edən ehtimal/fərziyyə irəli sürmək; TƏCRÜBƏ/EKSPERİMENT — hipotezi yoxlamaq üçün süni şəraitdə sınaq keçirmək; NƏZƏRİYYƏ/QANUN — təcrübələrlə təsdiqlənmiş hipotez ümumi qanun səviyyəsinə yüksəlir. Müşahidə passiv izləmədirsə, təcrübə aktiv müdaxilədir. Təcrübədə idarə olunan (dəyişdirilən) və ölçülən (nəticə) dəyişənlər olur. Fiziki kəşflərin əksəriyyəti təcrübə nəticəsində edilmişdir. Təcrübə fizikanın ən mühüm öyrənmə üsuludur — təcrübə olmadan fiziki bilik etibarsızdır. Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhvlər: müşahidə ilə təcrübəni eyniləşdirmək; hipotezin sübut olunmuş fakt olduğunu düşünmək (hipotez təsdiqlənməli olan fərziyyədir). Hipotez təsdiqlənməzsə, rədd edilir və ya dəyişdirilir — bu normal elmi prosesdir.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Təsviri | Xarakteri |
|---|---|---|
| Müşahidə | Təbiət hadisəsini diqqətlə izləmək, məlumat toplamaq | Passiv |
| Hipotez | Müşahidələri izah edən elmi fərziyyə irəli sürmək | Ehtimal |
| Təcrübə | Hipotezi süni şəraitdə sınaqdan keçirmək | Aktiv |
| Nəzəriyyə/Qanun | Təsdiqlənmiş hipotezin ümumi qanun səviyyəsinə yüksəlməsi | Ümumiləşdirmə |
Elmi metod müşahidədən başlayır, təcrübə ilə yoxlanır, nəzəriyyə ilə tamamlanır.
- 1Müşahidə: Müxtəlif uzunluqlu sarkacların yellənmə sürətinin fərqli olduğu görülür — uzun sarkac daha yavaş yellənir.
- 2Hipotez: "Sarkacın ipi nə qədər uzun olarsa, bir tam yellənmənin müddəti də bir o qədər böyük olar" fərziyyəsi irəli sürülür.
- 3Təcrübə: Müxtəlif uzunluqlu (məsələn, , , ) sarkaclar götürülür. Hər birində eyni yük asılır, eyni bucaq altında buraxılır. İp uzunluğu (idarə olunan dəyişən) dəyişdirilir, yellənmə müddəti (ölçülən dəyişən) saniyəölçənlə qeyd edilir.
- 4Nəticə: Təcrübə hipotezi təsdiq edir: ip uzandıqca yellənmə müddəti artır. Bu nəticə sarkac qanunu kimi ümumiləşdirilə bilər.
Müşahidə ilə təcrübəni qarışdırmayın: müşahidə passiv izləmədir (hadisəyə toxunmursan), təcrübə isə aktiv müdaxilədir (şəraiti sən dəyişirsən).
Hipotez sübut olunmuş fakt deyil, yalnız bir fərziyyədir. Hipotez təcrübə ilə təsdiqlənməzsə, onu rədd etmək və ya dəyişdirmək tamamilə normaldır — elm belə işləyir.
Qaydalar
- 1Elmi metod dörd mərhələdən ibarətdir: Müşahidə → Hipotez → Təcrübə → Nəzəriyyə/Qanun.
- 2Müşahidə — təbiət hadisəsini diqqətlə izləmək, məlumat toplamaqdır (passiv proses).
- 3Hipotez — müşahidələri izah edən elmi fərziyyədir; sübut olunmuş fakt deyil, yoxlanmalıdır.
- 4Təcrübə (eksperiment) — hipotezi yoxlamaq üçün süni şəraitdə aparılan aktiv sınaqdır.
- 5Müşahidə passiv izləmədirsə, təcrübə aktiv müdaxilədir — bu onların əsas fərqidir.
- 6Təcrübədə idarə olunan dəyişən (bizim dəyişdirdiyimiz) və ölçülən dəyişən (nəticə) olur.
- 7Təcrübələrlə təsdiqlənmiş hipotez nəzəriyyə və ya qanun səviyyəsinə yüksəlir.
- 8Təcrübə ilə təsdiqlənməyən hipotez rədd edilir və ya dəyişdirilir — bu elmin təbii işləmə qaydasıdır.
- 9Fizikada təcrübə ən mühüm öyrənmə üsuludur — təcrübəsiz fiziki bilik etibarsızdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir