Şumerdən başlanan tarix
Şumer, İkiçayarası və mixi yazının kəşfi.
Dəclə və Fərat çayları arasında yerləşən münbit ərazi tarixdə İkiçayarası (Mesopotamiya) adlanır və bəşəriyyətin ilk şəhər sivilizasiyalarından biri olan Şumer məhz burada, e.ə. IV minillikdə formalaşmışdır. Şumerlər vahid böyük dövlət qurmaq əvəzinə Ur, Uruk, Lagaş və Kiş kimi müstəqil şəhər-dövlətlər yaratmışlar; hər birinin öz hökmdarı, məbədi və ordusu var idi. Şumerlərin bəşər tarixinə ən böyük töhfəsi mixi yazının yaranmasıdır: qamış qələmlə yaş gil lövhələr üzərində basılan işarələr vasitəsilə fikirlər ilk dəfə etibarlı şəkildə qeydə alınmışdır; elə buna görə də tarixçilər «yazılı tarixin Şumerdən başlandığını» söyləyirlər. Şumerlər həmçinin pilləli məbəd — ziqqurat tikmiş, təkəri və saxsı çarxını icad etmiş, 60-lıq say sistemini yaratmışlar ki, bu sistem bu gün də saatın dəqiqəyə, dəqiqənin saniyəyə bölünməsində yaşayır. Uruk şəhərinin əfsanəvi hökmdarı Bilqamışa həsr olunan «Bilqamıs dastanı» dünyanın ən qədim yazılı ədəbi əsərlərindən biri sayılır.
Məsələn: Uruk şəhərində gil lövhələr üzərində mixi işarələrlə yazılan Bilqamıs dastanı göstərir ki, yazı ilk dəfə məhz Şumerdə, təsərrüfat və dövlət işlərini qeydə almaq zərurətindən yaranmışdır.
Əsas terminlər
| Kəşf / İxtira | İzahı | Müasir izi |
|---|---|---|
| Mixi yazı | Qamış qələmlə yaş gil lövhələr üzərində işarələr basılırdı | Yazılı tarixin başlanğıcı sayılır |
| Ziqqurat | Pilləli məbəd | Şumer memarlığının simvoludur |
| Təkər | Nəqliyyatda inqilabi ixtira | Müasir nəqliyyatın əsası |
| Saxsı çarxı | Gil qabların formalaşdırılması | Dulusçuluğun inkişafı |
| 60-lıq say sistemi | Ədədlərin 60 əsasında qruplaşdırılması | Saatın 60 dəqiqəyə, dəqiqənin 60 saniyəyə bölünməsi |
Cədvəl: Şumer sivilizasiyasının əsas nailiyyətləri və onların bu günə təsiri.
- 11. Təsərrüfat tələbatı: Şumerdə şəhər-dövlətlər böyüdükcə təsərrüfat və dövlət işlərini yadda saxlamaq çətinləşdi — qeydə almağa ehtiyac yarandı.
- 22. Gil lövhələr: Şumerlər yumşaq gildən lövhələr düzəldir, qamış qələmlə üzərində işarələr basırdılar. Gil quruduqda yazı daimi saxlanılırdı.
- 33. İlk yazılı sübut: Məhz bu üsulla Uruk şəhərində Bilqamıs dastanı gil lövhələrə mixi işarələrlə yazılmışdır — bu, dünyanın ən qədim yazılı ədəbi əsərlərindən biridir.
- 44. Nəticə: Şumerlər fikirləri ilk dəfə etibarlı şəkildə yazıya köçürdükləri üçün tarixçilər yazılı tarixin məhz Şumerdən başlandığını söyləyirlər.
İkiçayarası çayları Nil və Fərat deyil, Dəclə və Fəratdır. Nil çayı Misir sivilizasiyasına aiddir — onları qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvdir.
Şumerlərin 60-lıq say sistemini yadda saxlamaq üçün bu gün saatın 60 dəqiqə, dəqiqənin 60 saniyə olduğunu xatırlayın — bu sistem Şumerlərdən bizə miras qalıb.
Qaydalar
- 1Şumer sivilizasiyası Dəclə və Fərat çayları arasındakı İkiçayarası (Mesopotamiya) ərazisində, e.ə. IV minillikdə formalaşmışdır.
- 2Şumerlər vahid dövlət deyil, Ur, Uruk, Lagaş və Kiş kimi müstəqil şəhər-dövlətlər yaratmışlar.
- 3Şumerlərin ən böyük kəşfi gil lövhələr üzərində yazılan mixi yazıdır; buna görə yazılı tarix Şumerdən başlanır sayılır.
- 4Şumerlər ziqqurat (pilləli məbəd) tikmiş, təkəri, saxsı çarxını və 60-lıq say sistemini yaratmışlar.
- 5Uruk hökmdarı Bilqamışa həsr olunan «Bilqamıs dastanı» dünyanın ən qədim yazılı ədəbi əsərlərindən biridir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir