İbtidai cəmiyyət
Bəşəriyyətin ən qədim dövrü və Neolit inqilabı.
Bəşəriyyətin ibtidai (ilk) cəmiyyəti insanlıq tarixinin ən uzun dövrüdür və elmə görə insanın ilk vətəni Afrika qitəsi sayılır; burada Homo habilis və Homo erectus kimi qədim insan növlərindən təkamül yolu ilə müasir insan — Homo sapiens — formalaşmışdır. Bu dövrün əsas hissəsini Daş dövrü təşkil edir: Paleolitdə insanlar ovçuluq və yığıcılıqla dolanmış, odu kəşf edərək mağaralarda yaşamışlar; Mezolitdə ox-kamanın icadı ovçuluğu asanlaşdırmışdır; Neolitdə isə "Neolit inqilabı" baş vermiş — insanlar əkinçilik və maldarlığa keçib oturaq həyata üz tutmuş, ilk kəndləri salmışlar. Daş dövründən sonra insanlar ardıcıl olaraq Mis-daş (Eneolit), Tunc və Dəmir dövrlərini yaşamışlar. İbtidai icma quruluşunda insanlar qan qohumluğuna əsaslanan qəbilə, qəbilələrin birləşməsindən yaranan tayfa halında, ümumi əmək və mülkiyyət əsasında yaşamış, zamanla — xüsusən maldarlıq və metal alətlərin yayılması ilə — matriarxatdan patriarxata keçilmişdir; animizm və totemizm kimi ilk inanclar, həmçinin qayaüstü rəsmlər də bu dövrün mühüm izləridir.
Məsələn, insanların hazır təbiət məhsullarını toplamaqdan (ovçuluq-yığıcılıq) əkinçilik və maldarlıq yolu ilə özləri istehsal etməyə keçməsi məhz Neolit inqilabı adlanır.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Əsas xüsusiyyətləri |
|---|---|
| Paleolit | Ovçuluq və yığıcılıq; odun kəşfi; mağaralarda yaşayış |
| Mezolit | Ox-kamanın icadı; ovçuluğun asanlaşması |
| Neolit | Əkinçilik və maldarlığın başlanması; Neolit inqilabı; oturaq həyata keçid; ilk kəndlərin salınması |
Daş dövrü xronoloji olaraq üç əsas mərhələyə bölünür. Daş dövründən sonra insanlar ardıcıl olaraq Mis-daş (Eneolit), Tunc və Dəmir dövrlərini yaşamışlar.
- 1Əvvəlki vəziyyət: Paleolit və Mezolit dövrlərində insanlar ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olur, hazır təbiət məhsullarını toplayaraq dolanırdılar.
- 2Dəyişiklik: Neolit dövründə insanlar əkinçilik və maldarlığa keçdilər — yəni təbiət məhsullarını sadəcə toplamaq əvəzinə, özləri istehsal etməyə başladılar.
- 3Nəticə: Bu keçid Neolit inqilabı adlanır; nəticədə insanlar oturaq həyata keçmiş, ilk kəndləri salmış, və zamanla maldarlıq və metal alətlərin yayılması ilə matriarxatdan patriarxata keçid başlamışdır.
Paleolit və Neolit dövrlərini qarışdırmayın: Paleolitdə insanlar ovçuluq-yığıcılıq edirdilər, Neolitdə isə artıq əkinçilik və maldarlığa keçmişdilər. Bu iki dövr arasında Mezolit yerləşir.
Daş dövrünün mərhələlərini ardıcıl yadda saxlamaq üçün P-M-N (Paleolit → Mezolit → Neolit) qısaltmasından istifadə edə bilərsiniz. Daş dövründən sonrakı dövrlər isə M-T-D (Mis-daş → Tunc → Dəmir) ardıcıllığı ilə gəlir.
Qaydalar
- 1İnsanın ilk vətəni Afrika qitəsi sayılır; Homo habilis və Homo erectus kimi qədim insan növlərindən təkamül yolu ilə müasir insan (Homo sapiens) formalaşmışdır.
- 2Daş dövrü xronoloji olaraq üç mərhələyə bölünür: Paleolit (ovçuluq-yığıcılıq, odun kəşfi, mağara həyatı), Mezolit (ox-kamanın icadı) və Neolit (əkinçilik və maldarlığın başlanması).
- 3Neolit dövründə baş verən "Neolit inqilabı" ilə insanlar oturaq həyata keçmiş və ilk kəndləri salmışlar.
- 4Daş dövründən sonra insanlar ardıcıl olaraq Mis-daş (Eneolit), Tunc və Dəmir dövrlərini yaşamışlar.
- 5İbtidai icma quruluşunda insanlar qəbilə və tayfalar halında, ümumi əmək və mülkiyyət əsasında yaşamış, zamanla matriarxatdan patriarxata keçilmişdir; animizm və totemizm ilk inanclar idi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir