Erkən dövlətlər
Aratta, Lullubi və Kuti dövlət qurumları.
Cəmiyyət inkişaf etdikcə tayfa daxilində əmlak bərabərsizliyi artır, müdafiə ehtiyacı güclənir və tayfa ittifaqları get-gedə mütəşəkkil idarəetmə formalarına — dövlətə — çevrilirdi. Dövləti tayfa ittifaqından fərqləndirən əsas əlamətlər müəyyən ərazi, sabit əhali, mərkəzi hakimiyyət, qanun, ordu və vergi toplama sistemidir. Azərbaycan ərazisində bu keçidin ilk nümunələri e.ə. III minillikdə, Urmiya gölü ətrafında meydana gəlmişdir: gölün cənub-şərqində Aratta, cənubunda Lullubi, qərb-cənub-qərb hissəsində isə Kuti (Quti) dövlət qurumları formalaşmışdır. Bu erkən dövlətlər qonşu Mesopotamiya sivilizasiyaları — Şumer və Akkad — ilə sıx əlaqədə, tez-tez isə hərbi mübarizədə olmuşlar; Kutilər hətta Akkad dövləti zəiflədikdən sonra bir müddət Mesopotamiyanın özündə hakimiyyəti ələ keçirmişdilər. Bu üç qurum hələ tam mərkəzləşməmiş, lakin artıq sadə tayfa səviyyəsini keçmiş ilkin dövlətçilik formaları olduğu üçün tarixdə erkən dövlət qurumları adlanır. Bu qurumlar Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənəsinin ən qədim, tarixi mənbələrlə təsdiqlənən başlanğıcı sayılır.
Məsələn: Kutilər Akkad dövləti ilə mübarizədən sonra Mesopotamiyada təxminən bir əsr hakimiyyətdə olmuş, sonra isə yerli üsyan nəticəsində bu hakimiyyəti itirmişlər.
Əsas terminlər
| Dövlət qurumu | Urmiya gölünə nisbətən yerləşməsi | Əsas xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Aratta | Cənub-şərq | Ən qədim erkən dövlət qurumu; Şumer mənbələrində adı çəkilir |
| Lullubi | Cənub | Mesopotamiya sivilizasiyaları ilə sıx əlaqədə olmuşdur |
| Kuti (Quti) | Qərb-cənub-qərb | Akkad dövləti zəiflədikdən sonra Mesopotamiyada təxminən bir əsr hakimiyyətdə olmuşdur |
Hər üç qurum hələ tam mərkəzləşməmiş, ilkin dövlətçilik formalarıdır və Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənəsinin ən qədim başlanğıcı sayılır.
- 1Addım 1: Əlamətləri yoxla: Dövlətin 6 əsas əlaməti var: müəyyən ərazi, sabit əhali, mərkəzi hakimiyyət, qanun, ordu və vergi toplama sistemi. Tayfa ittifaqında bunların hamısı mövcud deyil.
- 2Addım 2: Aratta nümunəsi: Aratta Urmiya gölünün cənub-şərqində müəyyən əraziyə malik idi, daimi əhalisi var idi, mərkəzi hakimiyyət tərəfindən idarə olunurdu və Şumerlə hərbi-diplomatik əlaqələr saxlayırdı. Bu əlamətlər onu sadə tayfa ittifaqından fərqləndirir.
- 3Addım 3: Niyə "erkən" adlanır?: Aratta, Lullubi və Kuti hələ tam mərkəzləşməmişdi — yəni sonrakı dövrlərin güclü mərkəzi dövlətləri qədər inkişaf etməmişdi. Buna görə də onlar "erkən dövlət qurumları" adlanır.
Şagirdlər çox vaxt Aratta, Lullubi və Kuti qurumlarının Urmiya gölü ətrafındakı yerlərini qarışdırırlar. Unutmayın: Aratta — cənub-şərq, Lullubi — cənub, Kuti — qərb-cənub-qərb. Xəritə üzərində işləmək bu səhvi aradan qaldırmağa kömək edir.
Dövlətin 6 əsas əlamətini yadda saxlamaq üçün baş hərflərdən istifadə edə bilərsiniz: Ərazi, Əhali, Hakimiyyət, Qanun, Ordu, Vergi — qısaca "ƏƏHQOV". Bu sıranı əzbərləyin, imtahanda işinizə yarayacaq.
Qaydalar
- 1Dövlətin əsas əlamətləri bunlardır: müəyyən ərazi, əhali, hakimiyyət, qanun, ordu və vergi.
- 2Azərbaycan ərazisində formalaşan ilk erkən dövlət qurumları Aratta, Lullubi və Kuti (Quti) olmuşdur.
- 3Aratta Urmiya gölünün cənub-şərqində, e.ə. III minillikdə yaranmış ən qədim dövlət qurumudur.
- 4Lullubi Urmiya gölünün cənubunda, Kuti isə gölün qərb-cənub-qərb hissəsində yerləşirdi.
- 5Kutilər Akkad dövləti ilə mübarizədən sonra bir müddət Mesopotamiyada hakimiyyəti ələ keçirmişdilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir