İbtidai cəmiyyət
Azərbaycanda ən qədim insan məskənləri və Daş dövrü.
Azərbaycan ərazisində insan həyatının izləri çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Füzuli rayonundakı Azıx mağarasında 1968-ci ildə tapılan qədim insanın (Azıxantropun) alt çənə sümüyü Azərbaycanı dünyanın ən qədim insan məskənlərindən birinə çevirir; Azıx mağarasının ən aşağı təbəqələrindən aşkarlanan ən sadə əmək alətləri Quruçay mədəniyyəti adlanır. Bu dövrün digər mühüm abidələri Tağlar (Xocavənd), Damcılı (Qazax) və Qazma (Naxçıvan) mağaraları, həmçinin Qobustanın qayaüstü təsvirləridir. İbtidai tarix Daş dövrünə bölünür: Paleolit (qədim daş dövrü) dövründə insanlar ovçuluq və yığıcılıqla, yəni hazır təbiət nemətlərini mənimsəməklə dolanmış, mağarada yaşamışlar; Mezolitdə ox-kamandan istifadə genişlənmiş; Neolitdə (yeni daş dövrü) isə əkinçilik və maldarlıq yaranmış, insan mənimsəmə təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına keçmişdir — bu böyük dəyişikliyə «Neolit inqilabı» deyilir. Sonra Mis-daş (Eneolit), Tunc və Dəmir dövrləri ardıcıllıqla izlənir. Qəbilə və tayfa birlikləri ibtidai icma quruluşunun əsasını təşkil edirdi.
Məsələn: Neolit dövründə bir icma artıq yalnız meyvə yığıb heyvan ovlamaqla kifayətlənmir, torpağı əkib taxıl becərir və heyvanları əhliləşdirirdisə, bu, mənimsəmə təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına — Neolit inqilabına keçidin bariz nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Dövr | Adı | Əsas xüsusiyyətləri |
|---|---|---|
| Paleolit | Qədim daş dövrü | Ovçuluq və yığıcılıq; hazır təbiət nemətlərini mənimsəmə; mağarada yaşayış |
| Mezolit | Orta daş dövrü | Ox-kamandan istifadənin genişlənməsi; ovçuluğun təkmilləşməsi |
| Neolit | Yeni daş dövrü | Əkinçilik və maldarlığın yaranması; istehsal təsərrüfatına keçid — Neolit inqilabı |
Daş dövrü ardıcıl üç mərhələdən ibarətdir: Paleolit, Mezolit və Neolit. Hər mərhələ insanın təsərrüfat fəaliyyətində mühüm dəyişikliklərlə fərqlənir.
- 1Paleolit və Mezolitdə vəziyyət: İcma yalnız meyvə yığır və heyvan ovlayırdı. Hazır təbiət nemətlərini mənimsəyirdilər — bu, mənimsəmə təsərrüfatı adlanır.
- 2Neolitdə dəyişiklik: Artıq icma torpağı əkib taxıl becərməyə, heyvanları əhliləşdirməyə başladı. Təbiətdən hazır nemət götürməklə kifayətlənməyib, özləri istehsal etməyə keçdilər.
- 3Nəticə — Neolit inqilabı: Bu keçid Neolit inqilabı adlanır. İnsan tarixində ən böyük dönüş nöqtələrindən biridir — əkinçilik və maldarlıq yaranmış, oturaq həyat başlamışdır.
Daş dövrünün mərhələlərini qarışdırmaq. Paleolit ən qədimdir (ovçuluq-yığıcılıq), Neolit ən yenidir (əkinçilik-maldarlıq). Aralarında Mezolit gəlir. Ardıcıllıq: Paleolit → Mezolit → Neolit.
Metal dövrlərinin ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün: Mis-daş (Eneolit) → Tunc → Dəmir. Bu üç dövr Daş dövründən sonra gəlir və insanın getdikcə daha möhkəm metalları emal etməyi öyrənməsini göstərir.
Qaydalar
- 1Füzuli rayonundakı Azıx mağarasında tapılan Azıxantropun çənə sümüyü və Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri Azərbaycanı dünyanın ən qədim insan məskənlərindən birinə çevirir.
- 2Daş dövrü ardıcıl üç mərhələdən keçib: Paleolit (ovçuluq-yığıcılıq), Mezolit (ox-kamanın yayılması) və Neolit (əkinçilik və maldarlığın başlanması).
- 3Neolit dövründə insanların mənimsəmə təsərrüfatından (ovçuluq, yığıcılıq) istehsal təsərrüfatına (əkinçilik, maldarlıq) keçməsinə «Neolit inqilabı» deyilir.
- 4Metal dövrləri bu ardıcıllıqla bir-birini əvəz edib: Mis-daş (Eneolit) → Tunc → Dəmir.
- 5Tağlar (Xocavənd), Damcılı (Qazax) və Qazma (Naxçıvan) mağaraları, eləcə də Qobustanın qayaüstü təsvirləri Azərbaycan ərazisindəki ibtidai insan həyatının başqa mühüm sübutlarıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir