hist6-1.1· Azərbaycan tarixi· ~13 dəq

Əsas tarixi anlayışlar və zaman ölçü vahidləri

Tarix elmi, mənbələr və zaman ölçüsü.

Tarix — insan cəmiyyətinin keçmişdə yaşadığı hadisə, proses və şəxsiyyətləri öyrənən elmdir; keçmişi birbaşa müşahidə etmək mümkün olmadığından tarixçilər öz araşdırmalarını tarixi mənbələrə əsaslandırırlar. Mənbələr üç əsas qrupa bölünür: yazılı mənbələr (kitabə, sənəd, kitab), maddi mənbələr (əşya, alət, tikili, sikkə) və şifahi mənbələr (dastan, əfsanə, rəvayət). Maddi mənbələri torpaq altından üzə çıxarıb öyrənən elmə arxeologiya, qədim sikkələri araşdıran sahəyə numizmatika, xalqların adət-ənənəsini, məişətini öyrənən elmə etnoqrafiya, hadisələrin zaman ardıcıllığını dəqiqləşdirən sahəyə isə xronologiya deyilir. Zamanı ölçmək üçün era anlayışından istifadə olunur: bizim eradan əvvəl (e.ə.) və bizim era (b.e.); 100 il bir əsr, 1000 il isə bir minillik hesab olunur. E.ə. tarixlərdə əsri müəyyən edərkən diqqətli olmaq lazımdır: rəqəm nə qədər böyükdürsə, hadisə bir o qədər qədim dövrə aiddir, b.e. tarixlərində isə əksinədir — rəqəm böyüdükcə hadisə bizə daha yaxınlaşır.

📌Nümunə

Məsələn, e.ə. 550-ci il e.ə. 501–600-cü illər aralığına düşdüyü üçün e.ə. VI əsrə aiddir.

Əsas terminlər

Tarix — İnsan cəmiyyətinin keçmişdə yaşadığı hadisə, proses və şəxsiyyətləri öyrənən elmdir.
Arxeologiya — Maddi mənbələri (əşya, alət, tikili) torpaq altından üzə çıxarıb öyrənən elm sahəsidir.
Numizmatika — Qədim sikkələri araşdıran və öyrənən xüsusi tarix elmi sahəsidir.
Etnoqrafiya — Xalqların adət-ənənəsini, məişətini və mədəniyyətini öyrənən elmdir.
Xronologiya — Tarixi hadisələrin zaman ardıcıllığını dəqiqləşdirən köməkçi tarix elmi sahəsidir.
Era — Zamanı ölçmək üçün istifadə olunan başlanğıc nöqtəsi; bizim eradan əvvəl (e.ə.) və bizim era (b.e.) olaraq iki hissəyə ayrılır.
Tarixi mənbələrin təsnifatı
Mənbə növüAid olduğu elm sahəsiNümunələr
Yazılı mənbələrPaleoqrafiya (yazıların/əlyazmaların öyrənilməsi)Kitabə, sənəd, kitab
Maddi mənbələrArxeologiyaƏşya, alət, tikili, sikkə
Şifahi mənbələrEtnoqrafiyaDastan, əfsanə, rəvayət

Tarixi mənbələr üç əsas qrupa bölünür və hər biri müxtəlif köməkçi elm sahələri tərəfindən öyrənilir.

✎E.ə. tarixdə əsrin tapılması
  1. 1Məsələ: E.ə. 550-ci ilin hansı əsrə aid olduğunu müəyyən edin.
  2. 2Addım 1: E.ə. 550-ci il hansı yüzlük aralığına düşdüyünü tapın: 501-ci ildən 600-cü ilə qədər olan aralıqdır.
  3. 3Addım 2: Bu aralıq e.ə. VI (6-cı) əsrə uyğun gəlir. Çünki 501-600-cü illər həmişə VI əsrdir.
  4. 4Yoxlama: E.ə. tarixlərdə rəqəm nə qədər böyükdürsə, hadisə bir o qədər qədimdir. 550 rəqəmi 500-dən böyük olduğu üçün VI əsr doğrudur.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Şagirdlər e.ə. 550-ci ili e.ə. V əsrə aid edirlər. Doğrusu: 501–600 aralığı VI əsrə aiddir — natamam yüzlüklərdə əsr = tam yüzlüklərin sayı + 1 (məsələn 5 + 1 = VI əsr).

💡Qeyd

Yadda saxlayın: e.ə. tarixlərdə rəqəm böyüdükcə hadisə qədimləşir (zamanda geriyə gedir), b.e. tarixlərində isə rəqəm böyüdükcə hadisə bizə yaxınlaşır. Qarışdırmamaq üçün zaman oxunu göz önünə gətirin.

Qaydalar

  1. 1Tarix keçmişdə baş vermiş hadisə, proses və şəxsiyyətləri öyrənən elmdir; öyrənilməsi üçün tarixi mənbələrdən istifadə olunur.
  2. 2Tarixi mənbələr yazılı (kitabə, sənəd, kitab), maddi (əşya, alət, tikili, sikkə) və şifahi (dastan, əfsanə, rəvayət) olmaqla üç qrupa bölünür.
  3. 3Maddi mənbələri arxeologiya, sikkələri numizmatika, xalqların adət-ənənəsini etnoqrafiya, hadisələrin zaman ardıcıllığını isə xronologiya elmi öyrənir.
  4. 4Zaman bizim eradan əvvəl (e.ə.) və bizim era (b.e.) ilə hesablanır; 100 il bir əsr, 1000 il isə bir minillikdir.
  5. 5E.ə. tarixlərdə rəqəm nə qədər böyükdürsə, hadisə bir o qədər qədimdir; məsələn e.ə. 550-ci il e.ə. VI əsrə aiddir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq