geo6-5.2· V Bölmə: Təbiətin müxtəlifliyi· ~15 dəq

Təbiət — vahid sistemdir

Sistem anlayışı, təbiət komponentlərinin qarşılıqlı əlaqədə işləməsi, səbəb-nəticə zəncirləri, təbii tarazlığı pozan amillər, kəpənək effekti.

SİSTEM — bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, birlikdə işləyən hissələrin məcmusudur. Təbiət də bir SİSTEMDİR: onun komponentləri (relyef, su, iqlim, canlılar aləmi) bir-biri ilə SIX əlaqədədir. Misal üçün: dağlar (relyef) yağış buludlarını saxlayır → çox yağış yağır (iqlim) → çaylar əmələ gəlir (su) → meşələr bitir (canlılar aləmi). Yaxud əksinə: əraziyə az yağış yağır → torpaq quraqlaşır → bitki az olur → heyvan növləri azalır. Təbiətdəki tarazlığı pozan AMİLLƏR: təbii (zəlzələ, daşqın, vulkan püskürməsi) və İNSAN FƏALİYYƏTİ (meşələrin qırılması, çayların çirkləndirilməsi). Bir komponentin pozulması BÜTÜN sistemə təsir edir — «kəpənək effekti» adlanan bu prinsip təbiətin sistem xarakterini göstərir: kiçik bir dəyişiklik belə böyük zəncirvari nəticələrə səbəb ola bilər.

Qrafiklər

Suyun dövranı: buxarlanma, buludların əmələ gəlməsi, yağıntı və axım
Suyun dövranı: buxarlanma, buludların əmələ gəlməsi, yağıntı və axım

Əsas terminlər

Sistem — Bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, birlikdə işləyən hissələrin məcmusu.
Təbiət komponentləri — Təbiət sistemini təşkil edən dörd əsas hissə: relyef, su, iqlim və canlılar aləmi.
Səbəb-nəticə zənciri — Təbiətdə bir hadisənin digər komponentlərə ardıcıl təsir edərək zəncirvari nəticələr yaratması.
Təbii tarazlıq — Təbiət komponentləri arasında mövcud olan dayanıqlı qarşılıqlı əlaqə vəziyyəti.
Kəpənək effekti — Bir komponentdəki kiçik dəyişikliyin bütün təbiət sisteminə zəncirvari təsir etməsi prinsipi.
Təbii tarazlığı pozan amillər
Amilin növüNümunələr
Təbii amillərZəlzələ, daşqın, vulkan püskürməsi, yanğın
İnsan fəaliyyətiMeşələrin qırılması, çayların çirkləndirilməsi, bataqlıqların qurudulması

Təbii tarazlıq həm təbii amillər, həm də insan fəaliyyəti nəticəsində pozula bilər.

✎Dağlıq ərazidə səbəb-nəticə zənciri
  1. 1Başlanğıc: Dağlar (relyef) yağış buludlarının qarşısını kəsərək onların hərəkətini saxlayır.
  2. 2Birinci nəticə: Buludlar dağlara çırpıldığı üçün əraziyə çox yağış yağır (iqlim).
  3. 3İkinci nəticə: Bol yağış nəticəsində çaylar əmələ gəlir (su).
  4. 4Son nəticə: Su bol olduğu üçün ərazidə sıx meşələr bitir (canlılar aləmi).
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez təbiət komponentlərinin ayrı-ayrılıqda mövcud olduğunu düşünürlər. Əslində relyef, su, iqlim və canlılar aləmi bir-birindən asılıdır — biri olmadan digəri mövcud ola bilməz.

⚠️Diqqət

Kiçik bir müdaxilə belə bütün sistemə təsir edə bilər. Məsələn, meşələrin qırılması təkcə ağacları yox etmir — torpaq eroziyasına, heyvanların məskən itirməsinə və hətta yerli iqlimin dəyişməsinə səbəb olur.

Qaydalar

  1. 1Sistem — bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, birlikdə işləyən hissələrin məcmusudur.
  2. 2Təbiət vahid bir sistemdir — onun dörd komponenti (relyef, su, iqlim, canlılar aləmi) bir-biri ilə sıx əlaqədədir.
  3. 3Təbiətdə baş verən hər bir hadisə digər komponentlərə zəncirvari təsir edir — hadisələr təcrid olunmuş şəkildə baş vermir.
  4. 4Səbəb-nəticə zənciri: dağlar (relyef) → yağış (iqlim) → çaylar (su) → meşələr (canlılar aləmi). Hər bir halqa digərindən asılıdır.
  5. 5Səbəb-nəticə zənciri: az yağış → quraq torpaq → az bitki → az heyvan növü.
  6. 6Təbii tarazlığı pozan TƏBİİ amillər: zəlzələ, daşqın, vulkan püskürməsi, yanğın.
  7. 7Təbii tarazlığı pozan İNSAN fəaliyyəti: meşələrin qırılması, çayların çirkləndirilməsi, bataqlıqların qurudulması.
  8. 8Kəpənək effekti — bir komponentdəki kiçik dəyişikliyin bütün sistemə zəncirvari təsir etməsi prinsipidir.
  9. 9Təbiət komponentlərindən birinin pozulması bütün sistemə təsir edir — komponentlər ayrı-ayrılıqda mövcud ola bilməz.
  10. 10İnsan fəaliyyəti təbiətə TƏSİRSİZ DEYİL — meşə qırılanda eroziya baş verir, heyvanlar məskən itirir, iqlim dəyişir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq