geo6-5.1· V Bölmə: Təbiətin müxtəlifliyi· ~15 dəq

Təbiətin əsas komponentləri

Relyef, su, iqlim, canlılar aləmi — təbiət komponentlərinin tanınması, onların qarşılıqlı əlaqəsi, təbii müxtəlifliyin səbəbləri.

Təbiət dörd əsas komponentdən (tərkib hissədən) ibarətdir: RELYEF, SU, İQLİM, CANLILAR ALƏMİ. RELYEF — Yer səthinin formalarıdır (dağlar, düzənliklər, təpələr, dərələr, yaylalar). SU — okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, yeraltı sular, buzlaqlar kimi bütün su hövzələridir. İQLİM — bir ərazidə uzun illər ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin məcmusudur (isti, soyuq, rütubətli, quraq). CANLILAR ALƏMİ — bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar daxil olmaqla Yerdəki bütün canlı orqanizmlərdir. Hər bir coğrafi məkanda bu dörd komponent BİRBİRİ İLƏ ƏLAQƏLİDİR.

📌Nümunə

Məsələn, relyef çayların axınına təsir edir (dağlıq ərazilərdə çaylar sürətli, düzənlikdə sakit axır); iqlim bitki örtüyünə təsir edir (rütubətli iqlimdə meşələr, quraq iqlimdə səhralar formalaşır); bitki örtüyü isə heyvanlar aləmini müəyyən edir (meşədə maral, səhrada kərtənkələ yaşayır). Təbiət müxtəlifliyi Yer kürəsində hər yerdə eyni DEYİL: bəzi ərazilər meşəlik, bəziləri səhra, bəziləri dağlıqdır. Bu müxtəliflik məhz təbiət komponentlərinin fərqli birləşməsindən irəli gəlir. ƏHƏMİYYƏTLİ FƏRQ: iqlim ilə hava eyni şey DEYİL. Hava — qısamüddətli (bir gün, bir həftə ərzindəki) atmosfer şəraitidir. İqlim — uzun illər (ən azı 30 il) ərzində bir ərazidə müşahidə olunan hava şəraitinin orta göstəricisidir. Təbiət komponentləri bir-birindən ASILI DIR — onlar daim qarşılıqlı təsirdədir. Azərbaycanda relyef dağlıq və düzənlikdir (Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı), ən böyük su hövzəsi Xəzər dənizidir, əsas çaylar Kür və Arazdır, iqlimi əsasən quraq subtropikdir, canlılar aləmi isə müxtəlif bitki örtüyü (meşələr, çöllər, yarımsəhralar) ilə zəngindir.

Qrafiklər

Təbiətin bir-birinə bağlı komponentləri: relyef, su, iqlim, torpaq, canlılar aləmi
Təbiətin bir-birinə bağlı komponentləri: relyef, su, iqlim, torpaq, canlılar aləmi

Əsas terminlər

Təbiət komponentləri — Təbiəti təşkil edən dörd əsas tərkib hissə: relyef, su, iqlim və canlılar aləmi.
Relyef — Yer səthinin formalarıdır — dağlar, düzənliklər, təpələr, dərələr, yaylalar.
İqlim — Bir ərazidə uzun illər (ən azı 30 il) ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin məcmusu.
Hava — Qısamüddətli (bir gün, bir həftə ərzindəki) atmosfer şəraitidir. İqlimdən fərqli olaraq müvəqqəti xarakter daşıyır.
Canlılar aləmi — Yerdəki bütün canlı orqanizmlər: bitkilər, heyvanlar, göbələklər və bakteriyalar.
Su komponenti — Təbiətin su ilə bağlı hissəsi: okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, yeraltı sular və buzlaqlar.
Təbiətin dörd komponenti
KomponentNədirAzərbaycanda nümunə
RelyefYer səthinin formalarıBöyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz dağları, Kür-Araz ovalığı
SuBütün su hövzələriXəzər dənizi, Kür və Araz çayları
İqlimUzun illər ərzində müşahidə olunan hava şəraitiƏsasən quraq subtropik iqlim
Canlılar aləmiBütün canlı orqanizmlərMeşələr, çöllər, yarımsəhraların flora və faunası

Cədvəl 1. Təbiət komponentlərinin hər biri və onların Azərbaycan ərazisindəki nümunələri.

✎Təbiət komponentlərinin qarşılıqlı əlaqəsi
  1. 1Addım 1: Relyef suya təsir edir: Dağlıq ərazilərdə çaylar sürətli axır, çünki yamaclar dikdir. Düzənlik ərazilərdə isə çaylar sakit axır. Məsələn, Böyük Qafqazdan başlayan dağ çayları sürətli, Kür-Araz ovalığında isə çaylar sakit axır.
  2. 2Addım 2: İqlim bitki örtüyünə təsir edir: Rütubətli iqlim şəraitində meşələr formalaşır, çünki bitkilər kifayət qədər su alır. Quraq iqlim şəraitində isə səhralar formalaşır, çünki su çatışmazlığı var. Azərbaycanda rütubətli dağ yamaclarında meşələr, quraq düzənliklərdə yarımsəhralar yaranmışdır.
  3. 3Addım 3: Bitki örtüyü heyvanlar aləmini müəyyən edir: Hər təbii zonada bitki örtüyünə uyğun heyvanlar yaşayır. Meşədə maral, səhrada kərtənkələ, çöldə ceyran yaşayır. Beləliklə, dörd komponent bir-birinə bağlıdır — biri dəyişərsə, digərləri də dəyişir.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yayılmış səhv: iqlim ilə havanı qarışdırmaq. Hava — bu gün və ya sabahkı atmosfer şəraitidir (qısamüddətli). İqlim isə ən azı 30 il ərzində həmin ərazidə müşahidə olunan hava şəraitinin orta göstəricisidir (uzunmüddətli). Hava "bugün yağış yağdı", iqlim "bu ərazi ümumiyyətlə quraqdır" deməkdir.

💡Qeyd

Təbiət komponentlərini yadda saxlamaq üçün RSİC kəlməsini xatırla: Relyef, Su, İqlim, Canlılar aləmi. Bu dörd komponent bir-birindən asılıdır — biri olmadan digəri mövcud ola bilməz. Onlar daim qarşılıqlı təsirdədir.

Qaydalar

  1. 1Təbiət dörd əsas komponentdən ibarətdir: relyef, su, iqlim, canlılar aləmi.
  2. 2Relyef — Yer səthinin formalarıdır: dağlar, düzənliklər, təpələr, dərələr, yaylalar.
  3. 3Su komponenti — okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, yeraltı sular, buzlaqlardır.
  4. 4İqlim — bir ərazidə uzun illər ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin məcmusudur. Hava qısamüddətli, iqlim isə uzunmüddətli anlayışdır.
  5. 5Canlılar aləmi — bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar daxil olmaqla bütün canlı orqanizmlərdir.
  6. 6Təbiət komponentləri bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir, bir-birindən asılıdır.
  7. 7Relyef çayların axınına təsir edir: dağlıq yerlərdə çaylar sürətli, düzənlikdə sakit axır.
  8. 8İqlim bitki örtüyünə təsir edir: rütubətli iqlimdə meşələr, quraq iqlimdə səhralar formalaşır.
  9. 9Bitki örtüyü heyvanlar aləmini müəyyən edir: meşədə maral, səhrada kərtənkələ, çöldə ceyran yaşayır.
  10. 10Təbiət müxtəlifliyi komponentlərin fərqli birləşməsindən irəli gəlir. Yer kürəsində təbiət hər yerdə eyni deyil.
  11. 11Azərbaycanın relyefi: Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz dağları, Kür-Araz ovalığı. Ən böyük su hövzəsi Xəzər dənizi, əsas çayları Kür və Arazdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq