geo6-4.1· IV Bölmə: Yer — Günəş sistemində· ~14 dəq

Günəş sistemi

Günəş sistemi planetlərinin adları və sırası, Ayın fazaları, səma müşahidəsinin əhəmiyyəti.

İnsanlar qədim zamanlardan səma cisimlərinə — ulduzlara, planetlərə, Günəşə və Aya böyük maraq göstəriblər. Günəş sistemi mərkəzdə Günəş olmaqla, onun ətrafında fırlanan 8 planetdən (Merkuri, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun) ibarətdir. Günəş — ulduzdur, planet deyil. Günəş işıq və istilik mənbəyidir. Planetlər Günəşdən uzaqlıq sırasına görə belə düzülür: 1) Merkuri — Günəşə ən yaxın planet, 2) Venera, 3) Yer, 4) Mars, 5) Yupiter — ən böyük planet, 6) Saturn — halqaları ilə məşhur, 7) Uran, 8) Neptun — Günəşdən ən uzaq planet. Yer Günəşdən üçüncü planetdir və HƏYAT olan yeganə məlum planetdir. Yerin təbii peyki AY-dır. Ay Yer ətrafında fırlanır və öz işığını yaymır — o, Günəş işığını əks etdirir. Ayın görünən forması Ayın Günəşə və Yerə nisbi mövqeyindən asılı olaraq dəyişir. Ayın 4 əsas fazası var: təzə Ay (Ay görünmür), böyüyən Ay (nazik aypara), bədirlənmiş Ay (tam dairə), kiçilən Ay (yenidən nazik aypara). Bu dövr təxminən 29.5 gün çəkir. Səma cisimlərinin müşahidəsi insanlara təqvim yaratmağa, fəsilləri təyin etməyə, dənizçilikdə ulduzlarla istiqamət təyin etməyə (naviqasiya) kömək edib. Qədim dənizçilər gecə vaxtı Şimal Ulduzunun köməyi ilə şimal istiqamətini tapırdılar.

Qrafiklər

Günəş sistemi: Günəş və səkkiz planet, Yerin yeri işarələnmiş
Günəş sistemi: Günəş və səkkiz planet, Yerin yeri işarələnmiş
Yerin öz oxu ətrafında fırlanması (gündüz/gecə) və Günəş ətrafında dövr etməsi (fəsillər)
Yerin öz oxu ətrafında fırlanması (gündüz/gecə) və Günəş ətrafında dövr etməsi (fəsillər)

Əsas terminlər

Günəş sistemi — Mərkəzdə Günəş olmaqla, onun ətrafında fırlanan 8 planetdən ibarət səma sistemi.
Günəş — Günəş sisteminin mərkəzində yerləşən ulduz; işıq və istilik mənbəyidir, planet deyil.
Planet — Günəş ətrafında müəyyən orbit üzrə fırlanan böyük səma cismi. Günəş sistemində 8 planet var.
Ay — Yerin təbii peyki. Öz işığını yaymır, Günəş işığını əks etdirir. Yer ətrafında fırlanır.
Ayın fazaları — Ayın Günəşə və Yerə nisbi mövqeyindən asılı olaraq görünən formasının dəyişməsi. Dörd əsas faza var: təzə Ay, böyüyən Ay, bədirlənmiş Ay, kiçilən Ay. Tam dövr təxminən 29.5 gün çəkir.
Səma müşahidəsi — Səma cisimlərinin izlənilməsi. İnsanlara təqvim yaratmağa, fəsilləri təyin etməyə və dənizçilikdə ulduzlarla istiqamət təyin etməyə (naviqasiya) kömək edib.
Günəş sistemi planetlərinin Günəşdən uzaqlıq sırası
SıraPlanetXüsusiyyət
1MerkuriGünəşə ən yaxın planet
2Venera-
3YerHəyat olan yeganə məlum planet; təbii peyki Ay
4Mars-
5YupiterGünəş sisteminin ən böyük planeti
6SaturnHalqaları ilə məşhur planet
7Uran-
8NeptunGünəşdən ən uzaq planet

Planetlər Günəşə yaxınlıq sırası ilə düzülmüşdür. Yer üçüncü yerdədir. Venera, Mars və Uran üçün mənbədə əlavə fərqləndirici xüsusiyyət göstərilməyib.

✎Ayın fazalarının ardıcıllığının müəyyən edilməsi
  1. 1Vəziyyət: Ayın bir tam dövr ərzində keçdiyi fazaların düzgün ardıcıllığını yazın.
  2. 2Addım 1: Başlanğıc nöqtəsi: Dövr təzə Ay ilə başlayır. Təzə Ay zamanı Ay səmada görünmür, çünki Günəş işığı Ayın Yerə baxmayan tərəfinə düşür.
  3. 3Addım 2: Böyümə mərhələsi: Təzə Aydan sonra Ay böyüməyə başlayır. Göydə nazik aypara şəklində görünür — bu, böyüyən Ay fazasıdır.
  4. 4Addım 3: Tam forma: Böyüyən Ay tədricən böyüyərək tam dairə şəklini alır. Bu, bədirlənmiş Ay (tam Ay) fazasıdır. Günəş işığı Ayın Yerə baxan tərəfini tam işıqlandırır.
  5. 5Addım 4: Kiçilmə mərhələsi: Bədirlənmiş Aydan sonra Ay yenidən kiçilməyə başlayır. Görünən hissəsi daralaraq nazik aypara şəklinə qayıdır — bu, kiçilən Ay fazasıdır. Sonra dövr yenidən təzə Ay ilə başlayır.
  6. 6Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: təzə Ay → böyüyən Ay → bədirlənmiş Ay → kiçilən Ay. Tam dövr təxminən 29.5 gün davam edir.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlər tez-tez Günəşi planet hesab edirlər. Günəş ulduzdur, planet deyil. Günəş sistemi mərkəzdə Günəş olmaqla 8 planetdən ibarətdir.

💡Qeyd

Planetlərin sırasını yadda saxlamaq üçün onları Günəşdən uzaqlığa görə qruplaşdırın: daxili planetlər (Merkuri, Venera, Yer, Mars) və xarici planetlər (Yupiter, Saturn, Uran, Neptun). Yupiter ən böyük, Saturn halqalı, Yer isə həyat olan yeganə planet kimi yadda qalır.

Qaydalar

  1. 1Günəş — ulduzdur, planet deyil. Günəş sistemi mərkəzdə Günəş olmaqla 8 planetdən ibarətdir.
  2. 2Planetlərin Günəşdən uzaqlıq sırası: Merkuri → Venera → Yer → Mars → Yupiter → Saturn → Uran → Neptun.
  3. 3Merkuri Günəşə ən yaxın planet, Neptun Günəşdən ən uzaq planetdir. Yupiter ən böyük planetdir.
  4. 4Yer — Günəşdən üçüncü planetdir və həyat olan yeganə məlum planetdir.
  5. 5Ay — Yerin təbii peykidir. Ay öz işığını yaymır, Günəş işığını əks etdirir.
  6. 6Ayın 4 əsas fazası: təzə Ay, böyüyən Ay, bədirlənmiş Ay, kiçilən Ay. Dövr ~29.5 gün.
  7. 7Ayın fazaları Ayın Günəşə və Yerə nisbi mövqeyindən asılı olaraq dəyişir.
  8. 8Səma müşahidəsi insanlara təqvim yaratmağa, naviqasiya etməyə (dənizçilikdə ulduzlarla istiqamət təyini) kömək edib.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq