Plan, xəritə, qrup şəkli və şərti işarələr
Plan (kiçik ərazinin miqyaslı sxemi), xəritə (böyük ərazinin ümumiləşdirilmiş təsviri), qrup şəkli (fotoşəkil), şərti işarələr (sahə, xətti, nöqtəvi) və leqenda.
Məkanı təsvir etmək üçün üç əsas vasitədən istifadə olunur: plan, xəritə və qrup şəkli (fotoşəkil). Plan — kiçik ərazinin (məsələn, otağın, məktəb həyətinin) yuxarıdan görünüşünün miqyaslı sxemidir. Planda miqyas böyük olduğu üçün təsvir çox ətraflıdır — hər bir detal (ağaclar, skamyalar, binaların forması) göstərilir. Xəritə — böyük ərazinin (məsələn, şəhər, ölkə, dünya) miqyaslı, ümumiləşdirilmiş təsviridir. Xəritədə miqyas kiçik olduğu üçün təsvir ümumi olur — detallar deyil, əsas obyektlər göstərilir. Həm plan, həm də xəritədə obyektlər şərti işarələrlə göstərilir. Şərti işarələrin mənası xəritənin (və ya planın) leqendasında — şərti işarələr cədvəlində izah olunur. Leqendasız xəritə yararsızdır, çünki şərti işarələrin nəyi göstərdiyini anlamaq mümkün deyil. Şərti işarələr üç qrupa bölünür: sahə işarələri — rənglənmiş sahə şəklində göstərilir (meşə — yaşıl rəngli sahə; göl — mavi rəngli sahə; bataqlıq — göy-yaşıl xətlərlə işarələnmiş sahə); xətti işarələr — müxtəlif qalınlıqlı və formalı xətlər şəklində göstərilir (çay — əyri mavi xətt; avtomobil yolu — qırmızı düz xətt; dəmir yolu — eninə cızıqlı qara xətt); nöqtəvi işarələr — kiçik simvollar (dairə, kvadrat, ulduz, xüsusi işarə) şəklində göstərilir (məktəb — kiçik bayraq işarəsi; körpü — iki paralel xətt üzərində kiçik aypara; quyu — içi dolu mavi dairə). Plan ilə xəritənin əsas fərqləri: (1) Planda miqyas böyükdür (məs. 1:500), xəritədə miqyas kiçikdir (məs. 1:1000000). (2) Plan kiçik ərazini (otaq, həyət, məhəllə), xəritə böyük ərazini (şəhər, ölkə, qitə, dünya) göstərir. (3) Xəritədə Yerin əyriliyi nəzərə alınır — Yer kürə şəklində olduğu üçün onun səthini müstəvi (kağız) üzərində təhrifsiz göstərmək mümkün deyil. Planda isə ərazi çox kiçik olduğu üçün Yerin əyriliyi hiss olunmur və nəzərə alınmır. (4) Planda təsvir ətraflı, xəritədə təsvir ümumidir — bu da məhz miqyas fərqindən irəli gəlir. Qrup şəkli (fotoşəkil) isə real təsvirdir: obyektlər olduğu kimi, şərti işarələr olmadan görünür. Fotoşəkildə miqyas və şərti işarələr yoxdur — bu, plan və xəritədən əsaslı fərqdir. Ümumi səhv: şagirdlər tez-tez plan ilə xəritəni eyniləşdirir (plan kiçik, xəritə böyük ərazi üçündür); miqyas böyük → ərazi böyük kimi yanlış məntiq qurur (əslində əksidir: böyük miqyas kiçik ərazini ətraflı göstərir); şərti işarələrin mənasını leqendada yox, təxminən müəyyən etməyə çalışır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Plan | Xəritə | Fotoşəkil |
|---|---|---|---|
| Miqyas | Böyük (məs. 1:500) | Kiçik (məs. 1:1000000) | Yoxdur |
| Ərazi ölçüsü | Kiçik ərazi (otaq, məktəb həyəti, məhəllə) | Böyük ərazi (şəhər, ölkə, qitə, dünya) | Göstərilən ərazidən asılıdır |
| Təsvir dərəcəsi | Ətraflı — hər detal göstərilir | Ümumi — yalnız əsas obyektlər göstərilir | Real — olduğu kimi görünür |
| Yerin əyriliyi | Nəzərə alınmır (ərazi çox kiçikdir) | Nəzərə alınır | Nəzərə alınmır |
| Şərti işarələr | Var | Var | Yoxdur |
| Leqenda | Var | Var | Yoxdur |
Plan, xəritə və fotoşəkil arasındakı əsas fərqlər
- 1Məsələ: Sənə məktəb həyətinin üç təsviri verilib: A — həyətin yuxarıdan çəkilmiş sxemi (1:500 miqyaslı, şərti işarələrlə); B — şəhərin xəritəsindən bir fraqment (1:50000 miqyaslı, şərti işarələrlə); C — həyətin yuxarıdan çəkilmiş fotoşəkli. Hansı təsvir plandır? Hansı xəritədir? Hansı fotoşəkildir? Səbəbini izah et.
- 2Həlli: A təsviri plandır, çünki: (1) miqyası böyükdür (1:500), (2) kiçik ərazini (məktəb həyətini) göstərir, (3) şərti işarələrlə təsvir olunub, (4) təsvir ətraflıdır. B təsviri xəritədir, çünki: (1) miqyası kiçikdir (1:50000), (2) böyük ərazini (şəhəri) əhatə edir, (3) şərti işarələrlə təsvir olunub, (4) təsvir ümumidir — bütün detallar yox, yalnız əsas obyektlər göstərilib. C təsviri fotoşəkildir, çünki: (1) miqyası yoxdur, (2) şərti işarələr yoxdur, (3) obyektlər olduğu kimi, real görünür.
- 3Əsas çıxarılan nəticə: Plan kiçik ərazini böyük miqyasda ətraflı göstərir, xəritə böyük ərazini kiçik miqyasda ümumi göstərir, fotoşəkil isə real təsvirdir — onda nə miqyas, nə də şərti işarələr olur.
Ən geniş yayılmış səhv: şagirdlər 'miqyas böyükdürsə, ərazi də böyükdür' deyə yanlış nəticə çıxarır. Əslində bunun tam ƏKSİDİR — böyük miqyas kiçik ərazini (plan), kiçik miqyas isə böyük ərazini (xəritə) göstərir. Məsələn, 1:500 miqyası 1:1000000 miqyasından böyükdür, amma 1:500 ilə yalnız kiçik bir həyət, 1:1000000 ilə isə bütöv bir ölkə göstərilir.
Leqendasız xəritə yararsızdır! Şərti işarələrin mənasını təxminən müəyyən etməyə çalışmaq ciddi səhvə gətirib çıxarar. Həmişə əvvəlcə leqendaya baxın, şərti işarənin nəyi göstərdiyini leqendadan öyrənin, yalnız bundan sonra xəritəni oxuyun.
Qaydalar
- 1Plan — kiçik ərazinin (otaq, məktəb həyəti) yuxarıdan görünüşünün miqyaslı sxemidir.
- 2Xəritə — böyük ərazinin (şəhər, ölkə, dünya) miqyaslı, ümumiləşdirilmiş təsviridir.
- 3Qrup şəkli (fotoşəkil) real təsvirdir — obyektlər şərti işarələr olmadan, olduğu kimi görünür.
- 4Şərti işarələr üç qrupa bölünür: sahə (rənglənmiş sahə — meşə, göl), xətti (müxtəlif xətlər — yol, çay) və nöqtəvi (kiçik simvollar — məktəb, körpü, quyu).
- 5Leqenda (şərti işarələr cədvəli) — şərti işarələrin mənasının izah olunduğu cədvəldir. Leqendasız xəritə yararsızdır!
- 6Planda miqyas BÖYÜK, ərazi KİÇİK, təsvir ƏTRAFLI olur.
- 7Xəritədə miqyas KİÇİK, ərazi BÖYÜK, təsvir ÜMUMİ olur.
- 8Xəritədə Yerin əyriliyi nəzərə alınır; planda alınmır (ərazi çox kiçik olduğu üçün əyrilik hiss olunmur).
- 9Böyük miqyas kiçik ərazini, kiçik miqyas böyük ərazini göstərir — əksini düşünmək ən geniş yayılmış səhvdir!
- 10Fotoşəkildə miqyas və şərti işarələr YOXDUR — bu, plan və xəritədən əsaslı fərqdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir