Miqyas: növləri, hesablanması və böyük/kiçik miqyaslı xəritələr
Ədədi, xətti, adlı miqyas; böyük və kiçik miqyaslı xəritələrin fərqi; sadə məsafə hesablamaları.
Miqyas — xəritə və ya plandakı məsafənin yerdəki (həqiqi) məsafəyə olan nisbətidir. Miqyas olmadan xəritədən düzgün məsafə ölçmək mümkün deyil. Miqyasın üç növü var: (1) Ədədi miqyas — kəsr şəklində yazılır, məsələn 1:1000 (xəritədə 1 sm = yerdə 1000 sm); (2) Xətti miqyas — xəritənin küncündə (adətən aşağı küncündə) bölgülü xətt şəklində göstərilir, məsafələri birbaşa xətkeşlə ölçməyə imkan verir; (3) Adlı miqyas — sözlə yazılır, məsələn «1 sm-də 1 km» (yəni xəritədə hər 1 santimetr yerdə 1 kilometrə bərabərdir). Böyük miqyaslı xəritələr (məxrəci kiçik, məsələn 1:10000) kiçik ərazini ətraflı göstərir — məsələn, məktəb həyətinin planı və ya şəhər planı böyük miqyaslı olur. Kiçik miqyaslı xəritələr (məxrəci böyük, məsələn 1:10000000) böyük ərazini ümumi göstərir — məsələn, dünya xəritəsi, Azərbaycanın ümumi xəritəsi kiçik miqyaslıdır. Diqqət: böyük miqyas kiçik ərazini, kiçik miqyas isə böyük ərazini göstərir — bu, şagirdlərin ən çox səhv saldığı məqamdır. Ədədi miqyasda 1:1000 o deməkdir ki, xəritədə 1 sm yerdə 1000 sm-ə (10 metrə) bərabərdir; bu rəqəmi səhvən «1 sm = 1000 km» kimi oxumaq olmaz. Miqyasdan istifadə edərək sadə məsafə hesablamaq üçün: xəritədəki məsafə (sm) × miqyas məxrəci = yerdəki məsafə (sm); alınan sm-i metrə (100-ə bölməklə) və ya kilometrə (100000-ə bölməklə) çevirmək lazımdır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Miqyas növü | Yazılış forması | Nümunə | Əsas xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| Ədədi miqyas | Kəsr şəklində | 1:1000 | Hesablama üçün əlverişlidir |
| Xətti miqyas | Bölgülü xətt şəklində | Xəritənin aşağı küncündə yerləşir | Xətkeşlə birbaşa ölçməyə imkan verir |
| Adlı miqyas | Sözlə | «1 sm-də 1 km» | Asan başa düşülür |
Cədvəl: Üç miqyas növünün yazılış forması, nümunəsi və əsas xüsusiyyəti
- 1Məsələ: Xəritədə iki yaşayış məntəqəsi arasındakı məsafə 5 sm-dir. Xəritənin miqyası 1:1000-dir. Yerdəki həqiqi məsafəni tapın.
- 2Addım 1: Düsturu yaz: Yerdəki məsafə (sm) = Xəritədəki məsafə (sm) × Miqyas məxrəci
- 3Addım 2: Ədədləri yerinə qoy: Yerdəki məsafə = 5 sm × 1000 = 5000 sm
- 4Addım 3: Santimetri metrə çevir: 5000 sm ÷ 100 = 50 metr. Cavab: Yerdəki həqiqi məsafə 50 metrdir.
Böyük miqyas = böyük ərazi deyil! Bu, şagirdlərin ən çox səhv saldığı məqamdır. Böyük miqyaslı xəritə (məxrəci kiçik) kiçik ərazini ətraflı göstərir. Kiçik miqyaslı xəritə (məxrəci böyük) isə böyük ərazini ümumi göstərir.
Ədədi miqyasda 1:1000 yazısı «1 sm yerdə 1000 sm (10 metr)» deməkdir. Bu rəqəmi səhvən «1 sm = 1000 km» kimi oxumaq olmaz! Həmişə ölçü vahidlərinə diqqət yetirin.
Qaydalar
- 1Miqyas — xəritədəki məsafənin yerdəki həqiqi məsafəyə olan nisbətidir.
- 2Miqyasın üç növü var: ədədi (1:1000), xətti (bölgülü xətt), adlı («1 sm-də 1 km»).
- 3Ədədi miqyasda 1:1000 = xəritədə 1 sm yerdə 1000 sm (10 metr) deməkdir — 1000 km deyil!
- 4Böyük miqyaslı xəritə (məxrəci kiçik, məs. 1:10000) kiçik ərazini ƏTRAFLI göstərir.
- 5Kiçik miqyaslı xəritə (məxrəci böyük, məs. 1:10000000) böyük ərazini ÜMUMİ göstərir.
- 6Xətti miqyas xəritənin küncündə bölgülü xətt şəklində yerləşir.
- 7Adlı miqyas sözlə yazılır: «1 sm-də ... km/m».
- 8Xəritədə məsafə (sm) × miqyas məxrəci = yerdəki məsafə (sm).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir