geo6-1.1· I Bölmə: Məkan və istiqamət· ~13 dəq

Məkan anlayışı və istiqamətlər

Məkan, əsas və aralıq istiqamətlər, kompas, üfüq xətti.

Məkan — insanın yaşadığı, hərəkət etdiyi və fəaliyyət göstərdiyi fiziki sahədir. Məkanı dərk etmək üçün istiqamətləri bilmək vacibdir. Dörd əsas istiqamət var: şimal (N), cənub (S), şərq (E) və qərb (W). Bunlardan əlavə dörd aralıq istiqamət mövcuddur: şimal-şərq (NE), cənub-şərq (SE), cənub-qərb (SW) və şimal-qərb (NW). İstiqaməti təyin etmək üçün ən geniş yayılmış alət kompasdır. Kompasın maqnit əqrəbi həmişə şimalı göstərir, çünki Yerin maqnit sahəsi əqrəbi şimal qütbünə doğru yönəldir. Üfüq xətti — səma ilə yer səthinin birləşdiyi görünən xəttdir; açıq düzənlikdə və ya dəniz kənarında bu xətt aydın görünür. Məkanın təsvirində yaxın-uzaq, yuxarı-aşağı, sol-sağ kimi nisbi istiqamət anlayışlarından da istifadə olunur. Xəritələrdə istiqamətlər standart qaydada göstərilir: yuxarıda şimal, aşağıda cənub, sağda şərq, solda qərb yerləşir. Bu qaydanı bilmək istənilən xəritədə istiqaməti düzgün təyin etməyə imkan verir.

📌Nümunə

Məsələn: bir şagird məktəbdən evə gedərkən kompasdan istifadə edərsə, evinin məktəbdən hansı istiqamətdə olduğunu dəqiq müəyyən edə bilər; yaxud xəritəyə baxarkən Bakı şəhərinin Gəncədən şərqdə yerləşdiyini asanlıqla görə bilər.

Qrafiklər

Kompas gülü: şimal, cənub, şərq, qərb və aralıq istiqamətlər
Kompas gülü: şimal, cənub, şərq, qərb və aralıq istiqamətlər

Əsas terminlər

Məkan — İnsanın yaşadığı, hərəkət etdiyi və fəaliyyət göstərdiyi fiziki sahə.
Əsas istiqamətlər — Dörd əsas istiqamət: şimal, cənub, şərq və qərb. Hər birinin beynəlxalq qısaltması var: N (şimal), S (cənub), E (şərq), W (qərb).
Aralıq istiqamətlər — Əsas istiqamətlər arasında yerləşən dörd istiqamət: şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb, şimal-qərb.
Kompas — İstiqaməti təyin etmək üçün ən geniş yayılmış alət. Maqnit əqrəbi Yerin maqnit sahəsinin təsiri ilə həmişə şimalı göstərir.
Üfüq xətti — Səma ilə yer səthinin birləşdiyi görünən xətt. Açıq düzənlikdə və ya dəniz kənarında aydın görünür.
Nisbi istiqamət — Məkanı təsvir edərkən istifadə olunan yaxın-uzaq, yuxarı-aşağı, sol-sağ kimi nisbi anlayışlar.
Əsas və aralıq istiqamətlər
İstiqamətNövüBeynəlxalq işarəXəritədə yeri
ŞimalƏsasNYuxarı
CənubƏsasSAşağı
ŞərqƏsasESağ
QərbƏsasWSol
Şimal-şərqAralıqNEYuxarı-sağ
Cənub-şərqAralıqSEAşağı-sağ
Cənub-qərbAralıqSWAşağı-sol
Şimal-qərbAralıqNWYuxarı-sol

Səkkiz əsas və aralıq istiqamətin adları, beynəlxalq qısaltmaları və xəritədəki yerləri.

✎Xəritədə şəhərlərin yerini tapmaq
  1. 1Məsələ: Xəritəyə baxaraq Bakı şəhərinin Gəncəyə nisbətən hansı istiqamətdə yerləşdiyini müəyyən edin.
  2. 2Xəritədə istiqamət qaydası: Xəritədə standart qaydaya əsasən yuxarıda şimal, aşağıda cənub, sağda şərq, solda qərb yerləşir.
  3. 3Şəhərlərin yerini tapmaq: Xəritədə Gəncə və Bakı şəhərlərinin yerini tapırıq. Gəncə qərbdə, Bakı isə ondan sağ tərəfdə — yəni şərqdə yerləşir.
  4. 4Nəticə: Bakı şəhəri Gəncədən şərqdə yerləşir. Xəritədə istiqamət qaydasını bilməklə istənilən coğrafi obyektin yerini asanlıqla müəyyən etmək olar.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yayılmış səhv: kompas əqrəbinin cənubu göstərdiyini düşünmək. Unutmayın — kompasın maqnit əqrəbi Yerin maqnit qütbünə doğru yönəlir və həmişə şimalı göstərir, heç vaxt cənubu yox.

💡Qeyd

Xəritədə istiqaməti tez tapmaq üçün bu sadə qaydanı yadda saxlayın: yuxarı həmişə şimaldır. Qalan istiqamətlər öz-özünə aydın olur — aşağı cənub, sağ şərq, sol qərb.

Qaydalar

  1. 1Məkan insanın yaşadığı, hərəkət etdiyi və fəaliyyət göstərdiyi fiziki sahədir.
  2. 2Dörd əsas istiqamət: şimal, cənub, şərq, qərb. Dörd aralıq istiqamət: şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb, şimal-qərb.
  3. 3Kompas əqrəbi həmişə şimalı göstərir — heç vaxt cənubu yox.
  4. 4Üfüq xətti səma ilə yer səthinin birləşdiyi görünən xəttdir.
  5. 5Xəritələrdə standart olaraq yuxarı = şimal, aşağı = cənub, sağ = şərq, sol = qərb.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq