bio6-8.3· VIII Bölmə: Bitki və heyvanların insan həyatında rolu· ~13 dəq

Heyvanların əhliləşdirilməsi və insan həyatında rolu

Ev heyvanları, maldarlıq və faydaları.

ƏHLİLƏŞDİRMƏ — insanın yabanı heyvanları minlərlə il ərzində seçmə yolu ilə ev heyvanlarına çevirməsi prosesidir. Bu proses sadəcə heyvanı evdə saxlamaq deyil, onun DAVRANIŞINI və GENETİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNİ insanın tələbatına uyğun dəyişdirməkdir. İlk əhliləşdirilən heyvan İT olmuşdur (təxminən 15 000 il əvvəl, canavardan) — insan ondan mühafizə və ovçuluq üçün istifadə etmişdir. Sonralar qida mənbəyi kimi İNƏK (süd, ət), QOYUN (yun, ət, süd), KEÇİ (süd, tiftik), TOYUQ (yumurta, ət) əhliləşdirilmişdir. ATIN (təxminən 5000-6000 il əvvəl) əhliləşdirilməsi insan sivilizasiyasında inqilabi dəyişiklik yaratdı — nəqliyyat, əkinçilikdə yük daşıma, hərbi işdə istifadə edildi. MALDARLIQ kənd təsərrüfatının ev heyvanlarının kütləvi becərilməsi ilə məşğul olan sahəsidir; bu sahədə heyvanlardan ƏT, SÜD, YUMURTA (qida), YUN, DƏRİ, TİFTİK (xammal), həmçinin İŞÇİ QÜVVƏSİ (at, öküz — yük daşıma, yer şumlama) əldə edilir. Əhliləşdirilmiş heyvanlar yabanı əcdadlarından bir sıra əlamətlərə görə fərqlənir: daha itaətkar davranış, daha kiçik beyin həcmi, rəng müxtəlifliyi və bəzən daha kiçik diş-qıfıllar.

📌Nümunə

Məsələn: ev iti ilə canavar eyni əcdaddan gəlsə də, it insana qarşı aqressiv deyil, çox rənglidir, quyruğunu yuxarı qaldırır — bunlar min illər boyu insan tərəfindən aparılmış seçmənin nəticəsidir.

Əsas terminlər

Əhliləşdirmə — İnsanın yabanı heyvanları minlərlə il ərzində seçmə yolu ilə ev heyvanlarına çevirməsi prosesidir. Bu, sadəcə heyvanı evdə saxlamaq deyil, onun davranışını və genetik xüsusiyyətlərini insanın tələbatına uyğun dəyişdirməkdir.
Maldarlıq — Kənd təsərrüfatının ev heyvanlarının kütləvi becərilməsi ilə məşğul olan sahəsidir. Heyvanlardan ət, süd, yumurta kimi qida məhsulları; yun, dəri, tiftik kimi xammallar; həmçinin at və öküzdən işçi qüvvəsi kimi istifadə edilir.
İt — İlk əhliləşdirilən heyvandır. Təxminən 15000 il əvvəl canavardan əhliləşdirilmiş, mühafizə və ovçuluq məqsədilə istifadə edilmişdir.
At — Təxminən 5000-6000 il əvvəl əhliləşdirilmişdir. Onun əhliləşdirilməsi insan sivilizasiyasında inqilabi dəyişiklik yaratmış — nəqliyyat, əkinçilikdə yük daşıma və hərbi işdə istifadə edilmişdir.
Seçmə — İnsanın min illər boyu ən faydalı əlamətlərə malik heyvanları seçərək çoxaltması və beləliklə ev heyvanlarının davranış və xarici görünüş xüsusiyyətlərini dəyişdirməsi prosesidir.
Əsas ev heyvanları və onlardan əldə edilən məhsullar
HeyvanƏldə edilən məhsullar və istifadə sahələri
İnəkSüd, ət
QoyunYun, ət, süd
KeçiSüd, tiftik
ToyuqYumurta, ət
AtNəqliyyat, yük daşıma, hərbi iş

Cədvəl göstərir ki, ev heyvanları yalnız qida mənbəyi deyil, həm də xammal və işçi qüvvəsi kimi istifadə edilir.

✎Ev iti ilə canavarın müqayisəsi — əhliləşdirmənin təsiri
  1. 1Məsələnin qoyuluşu: Ev iti ilə canavar eyni əcdaddan gəlir. Sual: min illər boyu əhliləşdirmə onları necə fərqləndirmişdir?
  2. 2Davranış fərqi: Ev iti insana qarşı aqressiv deyil və itaətkardır. Canavar isə yabanı qalır və insana yaxınlaşmır. Bu, insan tərəfindən min illər boyu yalnız sakit və itaətkar heyvanların seçilərək çoxaldılmasının nəticəsidir.
  3. 3Xarici görünüş fərqi: Ev itləri müxtəlif rəngli olur, quyruğunu yuxarı qaldırır. Bunlar əhliləşdirmə nəticəsində yaranmış əlamətlərdir — canavarda belə rəng müxtəlifliyi müşahidə edilmir.
  4. 4Nəticə: Əhliləşdirmə heyvanın həm davranışını (itaətkarlıq), həm də xarici görünüşünü (rəng müxtəlifliyi) dəyişdirir. Bu dəyişikliklər min illik seçmənin nəticəsidir.
🚫Tez-tez səhv

Əhliləşdirməni sadəcə 'heyvanı evdə saxlamaq' ilə qarışdırmaq olmaz. Əhliləşdirmə heyvanın davranışını və genetik xüsusiyyətlərini dəyişdirən uzunmüddətli seçmə prosesidir. Şir və ya pələng evdə saxlanıla bilər, lakin onlar əhliləşdirilmiş sayılmır.

💡Qeyd

Bütün ev heyvanları yalnız qida üçün istifadə edilmir. At nəqliyyat və hərbi işdə, it mühafizə və ovçuluqda, qoyun yun istehsalında istifadə edilir. İmtahanda 'ev heyvanları yalnız qida mənbəyidir' fikri ilə razılaşmaq səhvdir.

Qaydalar

  1. 1ƏHLİLƏŞDİRMƏ — insanın yabanı heyvanları minlərlə il ərzində seçmə yolu ilə ev heyvanlarına çevirməsi; bu, yalnız «evdə saxlama» deyil, heyvanın davranışını və genetik xüsusiyyətlərini insan tələbatına uyğun dəyişdirməkdir.
  2. 2İLK əhliləşdirilən heyvan İT-dir (canavardan, ~15 000 il əvvəl) — mühafizə/ovçuluq üçün; digər əsas ev heyvanları: İNƏK (süd, ət), QOYUN (yun, ət), KEÇİ (süd, tiftik), AT (nəqliyyat, işçi qüvvəsi), TOYUQ (yumurta, ət).
  3. 3MALDARLIQ — ev heyvanlarının kütləvi becərilməsi ilə məşğul olan kənd təsərrüfatı sahəsidir; heyvanlardan QİDA (ət, süd, yumurta), XAMMAL (yun, dəri, tiftik) və İŞÇİ QÜVVƏSİ (at/öküzlə yük daşıma, yer şumlama) əldə edilir.
  4. 4Əhliləşdirilmiş heyvanlar yabanı əcdadlarından DAVRANIŞ (daha itaətkar) və XARİCİ GÖRÜNÜŞ (rəng müxtəlifliyi, daha kiçik beyin həcmi) baxımından FƏRQLƏNİR — min illik seçmənin nəticəsi.
  5. 5Atın əhliləşdirilməsi (~5000-6000 il əvvəl) insan tarixində ən mühüm hadisələrdən biridir — nəqliyyat, əkinçilikdə yük daşıma, hərbi işdə istifadə edilmişdir. BÜTÜN ev heyvanları YALNIZ qida üçün istifadə EDİLMİR — nəqliyyat, mühafizə, geyim xammalı kimi rolları da var.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq