bio6-7.4· VII Bölmə: Orqanizm və təbii birliklərə mühitin təsiri· ~13 dəq

İnsan və canlı təbiət

İnsan fəaliyyətinin təbiətə təsiri.

İnsan fəaliyyəti canlı təbiətə həm MÜSBƏT, həm də MƏNFİ təsir göstərir. Mənfi təsirlərə MEŞƏSİZLƏŞMƏ (meşələrin kütləvi qırılması), su və havanın zəhərli tullantılarla ÇİRKLƏNMƏSİ, HƏDDİNDƏN ARTIQ ovlama və balıq tutma, bataqlıqların qurudulması və təbii yaşayış mühitlərinin dağıdılması aiddir — bunlar bəzi növlərin sayının azalmasına, hətta NƏSLİNİN KƏSİLMƏSİNƏ (tamamilə yox olmasına) səbəb olur. Müsbət təsirlər: QORUQLARIN (mühafizə olunan təbii ərazilərin) yaradılması, «QIRMIZI KİTAB»a düşmüş nadir növlərin qorunması proqramları, meşələrin bərpası üçün AĞACƏKMƏ kampaniyaları, tullantıların təkrar emalı və EKOLOJİ MAARİFLƏNDİRMƏ işləri. İnsan özü də təbiətin bir hissəsidir — təbiət dağıldıqda təmiz hava, içməli su və qida mənbələri azalır, bu isə birbaşa insan sağlamlığına və həyat şəraitinə mənfi təsir göstərir. Ona görə təbiəti qorumaq təkcə heyvanları və bitkiləri deyil, insanın öz gələcəyini də qorumaq deməkdir.

📌Nümunə

Məsələn: həddindən artıq ov nəticəsində əgər meşədə canavarlar tamamilə məhv edilərsə, dovşanların sayı nəzarətsiz artar, onlar bütün gənc ağac tinglərini yeyər, meşə özünü bərpa edə bilməz və zamanla çılpaq sahəyə çevrilər — bu da torpağın eroziyasına, su mənbələrinin azalmasına və nəticədə insan yaşayışı üçün əlverişsiz şəraitə gətirib çıxarar.

Əsas terminlər

Meşəsizləşmə — Meşələrin kütləvi şəkildə qırılması nəticəsində meşə örtüyünün azalması və ya tamamilə yox olması prosesi.
Nəslin kəsilməsi — Hər hansı canlı növünün Yer üzündən tamamilə yox olması — bir daha bərpa olunmayan geri dönməz proses.
Qoruq — Canlı təbiətin təbii halında qorunması üçün dövlət tərəfindən mühafizə olunan xüsusi təbii ərazi.
Qırmızı Kitab — Nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan nadir heyvan və bitki növlərinin qeydə alındığı rəsmi sənəd.
Çirklənmə — Su mənbələrinin və havanın zəhərli tullantılarla, zərərli maddələrlə keyfiyyətinin pozulması.
Ekoloji maarifləndirmə — İnsanları ətraf mühitin qorunmasının vacibliyi haqqında məlumatlandırmaq və bu sahədə biliklərini artırmaq üçün aparılan təbliğat işləri.
İnsan fəaliyyətinin canlı təbiətə təsiri
Təsirin növüNümunələrNəticə
Mənfi təsirMeşəsizləşmə, su və havanın çirklənməsi, həddindən artıq ovlama və balıq tutma, bataqlıqların qurudulması, təbii yaşayış mühitlərinin dağıdılmasıCanlı növlərinin sayının azalması, nəslin kəsilməsi, təmiz hava, içməli su və qida mənbələrinin azalması
Müsbət təsirQoruqların yaradılması, Qırmızı Kitaba düşmüş növlərin qorunması proqramları, ağacəkmə kampaniyaları, tullantıların təkrar emalı, ekoloji maarifləndirməTəbii yaşayış mühitlərinin bərpası, nadir növlərin qorunub saxlanması, meşə örtüyünün artırılması, ətraf mühitin sağlamlaşdırılması

İnsan fəaliyyəti canlı təbiətə həm mənfi, həm də müsbət təsir göstərir.

✎Canavar-dovşan-meşə zənciri: həddindən artıq ovlamanın fəsadları
  1. 1Vəziyyət: Bir meşədə canavarlar həddindən artıq ovlanaraq tamamilə məhv edilir.
  2. 2Birinci nəticə: Canavarlar yox olduğu üçün onların ovladığı dovşanların sayı nəzarətsiz şəkildə sürətlə artır.
  3. 3İkinci nəticə: Sayı çoxalmış dovşanlar meşədəki bütün gənc ağac tinglərini yeyərək məhv edir.
  4. 4Üçüncü nəticə: Gənc ağaclar olmadığından meşə özünü bərpa edə bilmir, zamanla çılpaq sahəyə çevrilir.
  5. 5Son nəticə: Meşənin yox olması torpaq eroziyasına, su mənbələrinin azalmasına gətirib çıxarır və ərazi insan yaşayışı üçün əlverişsiz hala düşür.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: İnsan fəaliyyətinin təbiətə yalnız mənfi təsir göstərdiyini düşünmək. Düzgün: İnsan həm mənfi (meşəsizləşmə, çirklənmə, həddindən artıq ov), həm də müsbət (qoruq yaratma, ağacəkmə, Qırmızı Kitaba düşmüş növləri qoruma) təsir göstərə bilər.

⚠️Diqqət

Diqqət: Təbiəti qorumaq yalnız heyvanları və bitkiləri xilas etmək deyil. İnsan özü də təbiətin bir hissəsidir — təbiət dağıldıqda təmiz hava, içməli su və qida mənbələri azalır, bu isə birbaşa insan sağlamlığına və həyat şəraitinə mənfi təsir göstərir. Təbiəti qorumaq insanın öz gələcəyini qorumaq deməkdir.

Qaydalar

  1. 1İnsan fəaliyyətinin canlı təbiətə HƏM MÜSBƏT (qoruq yaratma, ağacəkmə, qoruma proqramları), HƏM MƏNFİ (meşəsizləşmə, çirklənmə, həddindən artıq ov) təsiri var — yalnız mənfi təsir olduğunu düşünmək səhvdir.
  2. 2MEŞƏSİZLƏŞMƏ (meşələrin qırılması), su/hava ÇİRKLƏNMƏSİ, HƏDDİNDƏN ARTIQ OVLAMA/BALIQ TUTMA — canlı növlərinin sayının azalmasına, bəzən NƏSLİNİN KƏSİLMƏSİNƏ (tamamilə yox olmasına) səbəb olur.
  3. 3QORUQLARIN yaradılması, «QIRMIZI KİTAB»a düşmüş növlərin qorunması, meşələrin bərpası (ağacəkmə) — insanın təbiətə müsbət təsirinin əsas nümunələridir.
  4. 4İnsan təbiətin bir hissəsidir — təbiətin dağılması (təmiz hava/su/qida mənbələrinin azalması) birbaşa insan sağlamlığına və həyat şəraitinə mənfi təsir göstərir.
  5. 5Təbiəti qorumaq YALNIZ heyvanları xilas etmək deyil — insanın öz gələcəyini də qorumaq deməkdir; təbiətin qorunmasının insana təsir etmədiyini düşünmək səhvdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq