bio6-7.3· VII Bölmə: Orqanizm və təbii birliklərə mühitin təsiri· ~13 dəq

Təbii birliklər

Meşə, çəmən, göl kimi təbii birliklər.

Müəyyən bir ərazidə birgə yaşayan, bir-biri ilə və cansız mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif növ canlıların (bitki, heyvan, göbələk, bakteriya) məcmusuna TƏBİİ BİRLİK (biosenoz) deyilir. Təbii birliklərə misal: meşə, çəmən, göl, bataqlıq. Hər təbii birlikdə canlılar arasında sıx QİDA ƏLAQƏLƏRİ mövcuddur — kim kimi yeyir sualına cavab verən bu əlaqələr QİDA ZƏNCİRİ təşkil edir. Sadə qida zənciri: bitki → otyeyən heyvan (məs. dovşan) → ətyeyən heyvan (məs. tülkü). Bitkilər qida zəncirinin birinci halqasıdır, çünki yalnız onlar qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırlaya bilir (fotosintez). Hər canlı təbii birlikdə öz YERİNİ (ekoloji nişini) tutur — bu, onun nə ilə qidalandığı, harada yaşadığı və digər canlılarla necə əlaqədə olduğunu göstərir. Təbii birliklərdə növlər arasında TARAZLIQ (balans) mövcuddur — bir növün sayının kəskin dəyişməsi (məsələn yırtıcı quşların azalması) digər növlərin sayına (siçanların artması) təsir edir. Ən çox qarışdırılan məqam: təbii birlik YALNIZ bitki icması deyil — heyvan, göbələk və bakteriyaları da əhatə edən canlılar məcmusudur.

📌Nümunə

Məsələn: meşə təbii birliyində ağaclar (bitki) dovşanı (otyeyən) qidalandırır, dovşanı isə canavar (ətyeyən) yeyir — bu üç halqalı qida zənciridir; dovşan populyasiyasının sayı kəskin artsa, bitki örtüyü azalar, canavarların sayı isə çoxalar.

Əsas terminlər

Təbii birlik (biosenoz) — Müəyyən bir ərazidə birgə yaşayan, bir-biri ilə və cansız mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif növ canlıların (bitki, heyvan, göbələk, bakteriya) məcmusu.
Qida zənciri — Canlılar arasında "kim kimi yeyir" sualına cavab verən qida əlaqələrinin ardıcıl düzülüşü. Sadə qida zənciri: bitki → otyeyən heyvan → ətyeyən heyvan.
Qida əlaqələri — Təbii birlikdə canlılar arasında mövcud olan, kimin kimlə qidalandığını göstərən sıx əlaqələr. Bu əlaqələr qida zəncirini təşkil edir.
Ekoloji niş — Canlının təbii birlikdə tutduğu yer — onun nə ilə qidalandığı, harada yaşadığı və digər canlılarla necə əlaqədə olduğunu göstərir.
Tarazlıq (balans) — Təbii birlikdə növlər arasında mövcud olan dayanıqlı vəziyyət. Bir növün sayının kəskin dəyişməsi (məsələn, yırtıcı quşların azalması) digər növlərə zəncirvari təsir göstərir (siçanların artması).
Fotosintez — Bitkilərin qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırladığı proses. Yalnız bitkilər bu qabiliyyətə malik olduğu üçün qida zəncirinin birinci halqasını təşkil edirlər.
Qida zəncirinin halqaları
HalqaQrupuNümunəRolu
BirinciBitkilərAğac, otFotosintez yolu ilə qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırlayır
İkinciOtyeyən heyvanlarDovşanBitkilərlə qidalanır
ÜçüncüƏtyeyən heyvanlarTülkü, canavarOtyeyən heyvanlarla qidalanır

Qida zəncirində hər halqanın özünəməxsus yeri və rolu vardır. Bitkilər birinci halqadır, çünki yalnız onlar qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırlaya bilir.

✎Meşə təbii birliyində qida zənciri
  1. 1Birinci halqa: Meşədəki ağaclar (bitkilər) fotosintez yolu ilə qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırlayır. Onlar qida zəncirinin birinci halqasıdır.
  2. 2İkinci halqa: Dovşan (otyeyən heyvan) ağacların yarpaqları və budaqları ilə qidalanır. O, qida zəncirinin ikinci halqasıdır.
  3. 3Üçüncü halqa: Canavar (ətyeyən heyvan) dovşanı yeyir. O, qida zəncirinin üçüncü halqasıdır.
🚫Tez-tez səhv

Təbii birlik yalnız bitki icması deyil — heyvanları, göbələkləri və bakteriyaları da əhatə edən canlılar məcmusudur. Bu, imtahanlarda ən çox qarışdırılan məqamdır.

⚠️Diqqət

Təbii birlikdə növlər arasında tarazlıq mövcuddur. Bir növün sayının kəskin dəyişməsi digər növlərə zəncirvari təsir göstərir: məsələn, yırtıcı quşların azalması siçanların artmasına, bu isə bitki örtüyünün azalmasına səbəb ola bilər.

Qaydalar

  1. 1TƏBİİ BİRLİK (biosenoz) müəyyən ərazidə birgə yaşayan, bir-biri ilə və mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif növ canlıların (bitki, heyvan, göbələk, bakteriya) məcmusudur.
  2. 2Təbii birlikdə canlılar QİDA ZƏNCİRİ ilə bağlıdır — sadə zəncir: bitki → otyeyən → ətyeyən; bitkilər zəncirin BİRİNCİ halqasıdır.
  3. 3Hər canlı təbii birlikdə öz EKOLOJİ NİŞİNİ (yerini) tutur — bu, onun nə ilə qidalandığı, harada yaşadığı və digər canlılarla əlaqəsini göstərir.
  4. 4Təbii birliklərdə növlər arasında TARAZLIQ var — bir növün sayının kəskin dəyişməsi digər növlərə zəncirvari təsir göstərir.
  5. 5Təbii birlik YALNIZ bitki icması deyil — heyvanları, göbələkləri və bakteriyaları da əhatə edir; bu ümumi səhvdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq