Orqanizmlərin mühitlə qarşılıqlı təsiri
Ekoloji amillər: abiotik və biotik.
Canlı orqanizmə təsir edən mühit amilləri — EKOLOJİ AMİLLƏR — iki böyük qrupa bölünür. ABİOTİK amillər cansız təbiət amilləridir: temperatur, işıq, rütubət (su), torpaq, hava (külək, atmosfer təzyiqi). BİOTİK amillər isə canlılar arasındakı qarşılıqlı təsirdir: yırtıcı-ov münasibəti (məsələn canavar-dovşan), RƏQABƏT (eyni qida və ya məkan uğrunda mübarizə — məsələn iki maralın otlaq uğrunda rəqabəti), SİMBİOZ (müxtəlif növ canlıların birgə faydalı yaşayışı — məsələn arı ilə çiçək arasındakı qarşılıqlı əlaqə). Canlılar mühit amillərinin dəyişməsinə UYĞUNLAŞMA (adaptasiya) göstərir: quraq şəraitdə kaktus yarpaqlarını tikana çevirərək su itkisini azaldır, qütb tülküsü qalın kürklə soyuq temperaturdan qorunur. Hər canlının yaşaya bildiyi mühit amilinin OPTİMAL (ən əlverişli) qiymət aralığı var — amilin intensivliyi bu hədddən kənara çıxdıqda (həddindən artıq soyuq, həddindən artıq isti) canlının həyat fəaliyyəti zəifləyir və ya dayanır. Ən çox qarışdırılan məqam: rəqabət canlılar arası əlaqə olduğu üçün BİOTİK amildir, abiotik deyil; temperatur, işıq, rütubət cansız təbiət amilləri olduğu üçün ABİOTİK amildir, biotik deyil.
Məsələn: meşədə ağaclar günəş işığı uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparır — işıq özü ABİOTİK amildir, lakin işıq uğrunda mübarizə (rəqabət) BİOTİK amildir.
Əsas terminlər
| Amil qrupu | Təbiəti | Nümunələr | Mühüm qeyd |
|---|---|---|---|
| Abiotik amillər | Cansız təbiət amilləri | Temperatur, işıq, rütubət, torpaq, hava | Cansız mühit elementləridir, canlılara xaricdən təsir edir |
| Biotik amillər | Canlılar arası qarşılıqlı təsir | Yırtıcı-ov (canavar-dovşan), rəqabət (maralların otlaq uğrunda mübarizəsi), simbioz (arı-çiçək) | Canlı orqanizmlərin bir-birinə təsiridir |
Cədvəl 1: Ekoloji amillərin iki əsas qrupu və onların fərqləndirici xüsusiyyətləri.
- 1Vəziyyəti anlamaq: Sıx meşədə hündür ağaclar geniş yarpaqları ilə günəş işığının çox hissəsini tutur. Aşağıda qalan cavan ağaclar isə az işıq alır.
- 2Amilləri müəyyən etmək: Burada iki amil var: işıq və rəqabət. İşıq özü cansız təbiət elementi olduğu üçün ABİOTİK amildir. Ağacların işıq uğrunda mübarizəsi isə canlılar arası qarşılıqlı təsir olduğu üçün BİOTİK amildir (rəqabət).
- 3Nəticə: Eyni səhnədə həm abiotik amil (işıq), həm də biotik amil (rəqabət) eyni vaxtda təsir göstərə bilər. Əsas məsələ onları qarışdırmamaqdır: amilin özü ilə (işıq — abiotik) o amil uğrunda mübarizəni (rəqabət — biotik) fərqləndirmək lazımdır.
Ən çox yayılmış səhv: Rəqabəti abiotik amil sanmaq. Rəqabət canlılar arası əlaqə olduğu üçün BİOTİK amildir. Temperatur, işıq, rütubət isə cansız təbiət amilləri olduğu üçün ABİOTİK amildir — onları biotik sanmaq da səhvdir.
Hər canlının yaşaya bildiyi mühit amilinin optimal (ən əlverişli) qiymət aralığı var. Amilin intensivliyi bu həddən kənara çıxdıqda (həddindən artıq soyuq və ya həddindən artıq isti) canlının həyat fəaliyyəti zəifləyir və ya dayanır. İmtahanda "optimal qiymət" ifadəsini gördükdə bunu yada sal.
Qaydalar
- 1Ekoloji amillər iki qrupa bölünür: ABİOTİK (cansız təbiət: temperatur, işıq, rütubət, torpaq, hava) və BİOTİK (canlılar arası qarşılıqlı təsir: yırtıcı-ov, rəqabət, simbioz).
- 2Canlılar mühit amillərinə UYĞUNLAŞMA (adaptasiya) göstərir — məsələn, soyuq iqlimdə qalın kürk, quraq şəraitdə tikana çevrilmiş yarpaqlar.
- 3Hər canlının yaşaması üçün mühit amilinin OPTİMAL (ən əlverişli) qiymət aralığı var — bu həddən kənara çıxdıqda canlının həyat fəaliyyəti zəifləyir.
- 4RƏQABƏT BİOTİK amildir (canlılar arası əlaqədir) — onu abiotik amillə (temperatur, işıq) qarışdırmaq olmaz.
- 5Temperatur, işıq və rütubət ABİOTİK amillərdir — cansız təbiət amilləridir, onları biotik sanmaq səhvdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir