Canlı orqanizmlərin məskunlaşması və yayılması
Yaşayış mühiti tipləri.
Canlı orqanizmlər Yerin müxtəlif yaşayış mühitlərində məskunlaşıb. Əsas yaşayış mühiti tipləri dörddür: SU mühiti (okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər — balıqların, su bitkilərinin, delfinlərin məskənidir), QURU-HAVA mühiti (yer səthi və atmosferin aşağı qatı — əksər bitki və heyvanlar burada yaşayır, məsələn meşə heyvanları, çöl bitkiləri), TORPAQ mühiti (torpağın daxili — soxulcanlar, köstəbəklər, bəzi həşərat sürfələri üçün məskəndir, burada işıq çox azdır və ya yoxdur) və CANLI ORQANİZM mühiti (başqa bir canlının bədəni daxilində və ya üzərində yaşayış — parazitlər, məsələn bəzi qurdlar, birə, bit bu mühitə aiddir). Hər mühit canlılara özünəməxsus uyğunlaşmalar (adaptasiyalar) tələb edir: su mühitində balığın üzgəci (üzmək üçün) və qəlsəməsi (suda həll olmuş oksigeni mənimsəmək üçün), quru-hava mühitində heyvanların ayaqları (yerimək üçün) və ağciyərləri (atmosfer oksigeni ilə tənəffüs üçün) belə uyğunlaşmalardır. Canlıların yayılmasına (arealın genişlənməsinə) təsir edən amillər: iqlim şəraiti (temperatur, rütubət), qida mənbəyinin kifayətliyi, rəqiblərin və yırtıcıların olması, insan fəaliyyəti (meşələrin qırılması, şəhərlərin salınması). Bəzi canlılar bir neçə mühitdə yaşaya bilir — məsələn, suda-quruda yaşayanlar (qurbağalar) həm su, həm quru-hava mühitinə uyğunlaşıb.
Məsələn: balıq su mühitində yaşadığı üçün onun bədəni axıcı formaya, üzgəclərə və qəlsəməyə malikdir — bunlar hamısı suda hərəkət etmək və nəfəs almaq üçün uyğunlaşmalardır.
Əsas terminlər
| Yaşayış mühiti tipi | Harada yerləşir | Nümunə canlılar | Uyğunlaşma nümunələri |
|---|---|---|---|
| Su mühiti | Okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər | Balıqlar, su bitkiləri, delfinlər | Üzgəc (üzmək üçün), qəlsəmə (suda həll olmuş oksigeni mənimsəmək üçün), axıcı bədən forması |
| Quru-hava mühiti | Yer səthi və atmosferin aşağı qatı | Meşə heyvanları, çöl bitkiləri | Ayaqlar (yerimək üçün), ağciyərlər (atmosfer oksigeni ilə tənəffüs üçün) |
| Torpaq mühiti | Torpağın daxili qatı | Soxulcanlar, köstəbəklər, bəzi həşərat sürfələri | İşığın az olduğu və ya olmadığı şəraitə uyğunlaşma |
| Canlı orqanizm mühiti | Başqa canlının bədəni daxilində və ya üzərində | Bəzi qurdlar (parazit), birə, bit | Sahib orqanizmin bədənində yaşamağa uyğunlaşma |
Cədvəl 1: Yaşayış mühiti tipləri, yerləşdiyi ərazilər, orada yaşayan nümunə canlılar və onların uyğunlaşmaları.
- 1Yaşayış mühiti: Balıq su mühitində (okean, dəniz, çay və ya göldə) yaşayır.
- 2Uyğunlaşma 1 — bədən forması: Balığın bədəni axıcı formaya malikdir. Bu, suyun müqavimətini azaldır və balığın suda sürətlə hərəkət etməsinə kömək edir.
- 3Uyğunlaşma 2 — üzgəclər: Balığın üzgəcləri var. Üzgəclər balığın suda üzməsinə, istiqamətini dəyişməsinə və tarazlığını qorumasına xidmət edir.
- 4Uyğunlaşma 3 — qəlsəmə: Balıq qəlsəmə ilə tənəffüs edir. Qəlsəmə suda həll olmuş oksigeni mənimsəyərək balığın su altında nəfəs almasını təmin edir.
- 5Nəticə: Bütün bu xüsusiyyətlər — axıcı bədən forması, üzgəclər və qəlsəmə — balığın su mühitində yaşaması üçün zəruri olan adaptasiyalardır (uyğunlaşmalardır).
Səhv: Torpaq mühiti ilə quru-hava mühitini qarışdırma. Torpaq mühiti torpağın DAXİLİNDƏ yaşayan canlıları (soxulcan, köstəbək) əhatə edir — burada işıq çox azdır və ya yoxdur. Quru-hava mühiti isə yer SƏTHİ və atmosferin aşağı qatıdır — işıq və hava boldur. Quruda gəzən heyvanlar (məsələn, meşə heyvanları) torpaq mühitinə deyil, quru-hava mühitinə aiddir.
Yadda saxla: Bəzi canlılar bir neçə mühitdə yaşaya bilir. Məsələn, suda-quruda yaşayanlar (qurbağalar) həm su mühitinə, həm də quru-hava mühitinə uyğunlaşıb. Onların həyat dövriyyəsinin bir hissəsi suda, bir hissəsi quruda keçir.
Qaydalar
- 1Canlı orqanizmlər dörd əsas yaşayış mühitində məskunlaşıb: su mühiti, quru-hava mühiti, torpaq mühiti və canlı orqanizm mühiti.
- 2Hər yaşayış mühiti canlılara özünəməxsus uyğunlaşmalar (adaptasiyalar) tələb edir — məsələn, balıqda üzgəc (su mühiti), quşda qanad (quru-hava mühiti).
- 3Canlı orqanizm mühiti parazitlərə aiddir — başqa canlının bədənində və ya üzərində yaşayırlar (məsələn birə, bəzi bağırsaq qurdları).
- 4Canlıların yayılmasına iqlim, qida mənbəyi, rəqiblərin/yırtıcıların olması və insan fəaliyyəti kimi amillər təsir edir.
- 5Bəzi canlılar bir neçə yaşayış mühitində yaşaya bilir — məsələn, qurbağalar həm su, həm də quru-hava mühitinə uyğunlaşıb (suda-quruda yaşayanlar).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir