bio6-6.9· VI Bölmə: Orqanizmlərdə maddələrin daşınması, ifrazat, çoxalma və inkişaf· ~13 dəq

Heyvanlarda böyümə və inkişaf

Düz və dolayı (metamorfoz) inkişaf.

Heyvanlarda inkişaf iki əsas tipdə gedir: DÜZ (birbaşa) İNKİŞAF və DOLAYI (metamorfozlu) İNKİŞAF. DÜZ İNKİŞAF zamanı yumurtadan çıxan və ya doğulan gənc fərd valideynə OXŞAR görünüşdə olur — fərq yalnız ÖLÇÜDƏDİR, orqanizm sadəcə böyüyüb yetkinləşir. Quşlar (məsələn, toyuq cücəsi), məməlilər (məsələn, pişik balası, buzov) və insan düz inkişaf keçirir. DOLAYI İNKİŞAFDA isə yumurtadan çıxan gənc fərd — SÜRFƏ (liçinka) — valideyndən TAMAMİLƏ FƏRQLİ görünüşdə olur və inkişaf prosesində FORMASINI DƏYİŞƏRƏK (metamorfoz keçirərək) yetkin fərdə çevrilir. Kəpənəyin inkişafı bunun klassik nümunəsidir: yumurta → tırtıl (sürfə — qanadsız, çoxayaqlı, yarpaqla qidalanır) → bağlıcaq/kokon (pupa — hərəkətsiz mərhələ) → yetkin kəpənək (qanadlı, nektarla qidalanır). Qurbağanın inkişafı da dolayıdır: yumurta → çömçəquyruq (suda yaşayır, quyruğu var, qəlsəmə ilə tənəffüs edir) → yetkin qurbağa (ağciyər və dəri ilə tənəffüs edir, quruda da yaşayır, quyruğu yoxdur). Dolayı inkişafın bioloji üstünlüyü: sürfə mərhələsi yetkin fərddən FƏRQLİ QİDA VƏ MÜHİTDƏN istifadə edir ki, bu da eyni növün müxtəlif yaş qrupları arasında QİDA RƏQABƏTİNİ AZALDIR.

📌Nümunə

Məsələn: eyni bir kəpənək növünün tırtılı yarpaq yeyərkən, yetkin kəpənəyi çiçək nektarı ilə qidalanır — beləliklə, onlar eyni qida uğrunda rəqabət aparmır.

Əsas terminlər

Düz (birbaşa) inkişaf — Yumurtadan çıxan və ya doğulan gənc fərdin valideynə oxşar görünüşdə olduğu, yalnız ölçücə fərqlənib böyüyərək yetkinləşdiyi inkişaf tipi. Məsələn: quşlar, məməlilər, insan.
Dolayı (metamorfozlu) inkişaf — Yumurtadan çıxan gənc fərdin (sürfənin) valideyndən tamamilə fərqli görünüşdə olduğu və inkişaf prosesində formasını dəyişərək (metamorfoz keçirərək) yetkin fərdə çevrildiyi inkişaf tipi. Məsələn: kəpənək, qurbağa.
Sürfə (liçinka) — Dolayı inkişafda yumurtadan çıxan, valideyndən tamamilə fərqli görünüşdə olan gənc fərd. Məsələn: kəpənəyin tırtılı, qurbağanın çömçəquyruğu.
Metamorfoz — Dolayı inkişaf zamanı orqanizmin sürfə mərhələsindən yetkin fərd mərhələsinə keçərkən formasını tamamilə dəyişməsi prosesi.
Pupa (bağlıcaq/kokon) — Kəpənəyin dolayı inkişafında tırtıl ilə yetkin kəpənək arasındakı hərəkətsiz keçid mərhələsi. Bu mərhələdə orqanizm qidalanmır və xarici təsirlərə qarşı qoruyucu örtükdə olur.
Çömçəquyruq — Qurbağanın sürfə mərhələsi. Yalnız suda yaşayır, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, quyruğu var. İnkişaf etdikcə ağciyər və dəri tənəffüsünə keçir, quyruğu itir, quruda da yaşaya bilir.
Düz və dolayı inkişafın müqayisəsi
ƏlamətDüz inkişafDolayı inkişaf
Gənc fərdin görünüşüValideynə oxşarValideyndən tamamilə fərqli
Ölçü fərqiYalnız ölçücə kiçikdirHəm forma, həm ölçü fərqlidir
Sürfə mərhələsiYoxdurVar (liçinka)
MetamorfozBaş vermirBaş verir
NümunələrQuşlar, məməlilər, insanKəpənək, qurbağa
Qida rəqabətiGənc və yetkin fərdlər eyni qida ilə qidalanırSürfə və yetkin fərd müxtəlif qida ilə qidalanır — növdaxili rəqabət azalır

Cədvəl düz və dolayı inkişafın əsas fərqlərini göstərir. Dolayı inkişafın əsas bioloji üstünlüyü sürfə ilə yetkin fərdin müxtəlif qida və mühitdən istifadə etməsidir.

✎Kəpənəyin dolayı inkişafı (metamorfoz)
  1. 11. Yumurta: Dişi kəpənək yarpaq üzərinə yumurta qoyur. Bu, inkişafın başlanğıc mərhələsidir.
  2. 22. Tırtıl (sürfə): Yumurtadan tırtıl çıxır. Tırtıl qanadsızdır, çoxayaqlıdır, yarpaqla qidalanır və valideyn kəpənəyə heç oxşamır.
  3. 33. Bağlıcaq/kokon (pupa): Tırtıl hərəkətsiz bağlıcaq (kokon/pupa) mərhələsinə keçir. Bu mərhələdə xarici görünüş sabit qalsa da, daxildə ciddi dəyişikliklər baş verir və orqanizm qidalanmır.
  4. 44. Yetkin kəpənək: Pupadan qanadlı yetkin kəpənək çıxır. Yetkin kəpənək çiçək nektarı ilə qidalanır — tırtıldan tamamilə fərqli qida mənbəyindən istifadə edir. Bu, eyni növün müxtəlif yaş qrupları arasında qida rəqabətini aradan qaldırır.
🚫Tez-tez səhv

Səhv: Kəpənəyin inkişaf mərhələlərinin ardıcıllığını qarışdırmaq. Düzgün sıra belədir: yumurta → tırtıl (sürfə) → bağlıcaq/kokon (pupa) → yetkin kəpənək. Pupa mərhələsi tırtıldan SONRA, yetkin kəpənəkdən ƏVVƏL gəlir.

💡Qeyd

Yadda saxla: Dolayı inkişafın bioloji üstünlüyünü belə xatırla — tırtıl yarpaq yeyir, kəpənək nektar içir. Fərqli qida = rəqabət yoxdur. Eyni növün sürfəsi ilə yetkin fərdi eyni qida uğrunda mübarizə aparmır.

Qaydalar

  1. 1Düz (birbaşa) inkişafda yumurtadan çıxan/doğulan gənc fərd valideynə OXŞAR görünüşdə olur, sadəcə böyüyüb yetkinləşir — məsələn, quşlar, məməlilər, insan.
  2. 2Dolayı (metamorfozlu) inkişafda gənc fərd (SÜRFƏ/liçinka) valideyndən FƏRQLİ görünüşdə olur və inkişaf prosesində FORMASINI DƏYİŞİR (metamorfoz keçirir) — məsələn, kəpənək, qurbağa.
  3. 3Kəpənəyin inkişaf mərhələləri DÜZGÜN ARDICILLIQLA: yumurta → tırtıl (sürfə) → bağlıcaq/kokon (pupa) → yetkin kəpənək.
  4. 4Qurbağanın inkişaf mərhələləri DÜZGÜN ARDICILLIQLA: yumurta → çömçəquyruq (sürfə) → yetkin qurbağa. Çömçəquyruq YALNIZ suda yaşayır, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, quyruğu var; yetkin qurbağa isə ağciyər+dəri ilə tənəffüs edir, quruda da yaşayır, quyruğu yoxdur.
  5. 5Dolayı inkişafın bioloji üstünlüyü: sürfə mərhələsi yetkin fərddən FƏRQLİ qida/mühitdən istifadə edir — bu, NÖVDAXİLİ RƏQABƏTİ AZALDIR, çünki eyni növün müxtəlif yaş qrupları eyni resurs uğrunda mübarizə aparmır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq