Toxumun cücərməsi
Cücərmə şərtləri və mərhələləri.
Toxumun cücərməsi — toxumun sakitlik dövründən çıxaraq yeni bitkiyə çevrilməsinin başlanğıcıdır. Bu prosesin baş verməsi üçün ÜÇ ƏSAS ŞƏRT tələb olunur: RÜTUBƏT (su), UYĞUN TEMPERATUR və OKSİGEN. Su toxumu şişirdir, toxum qabığını yumşaldır və toxum daxilindəki fermentləri aktivləşdirərək ehtiyat maddələrin həll olmasını təmin edir. Hər bitki növünün cücərməsi üçün özünəməxsus optimal temperatur dərəcəsi vardır — məsələn, buğda toxumu təxminən 1–2°C-də, xiyar toxumu isə ən azı 12–14°C-də cücərməyə başlayır. Oksigen tənəffüs üçün zəruridir — cücərən toxum intensiv tənəffüs edərək enerji əldə edir. Vacib məqam: İŞIQ cücərmənin ilk mərhələsi üçün ƏSAS ŞƏRT DEYİL; əksər toxumlar qaranlıqda da normal cücərə bilir. Cücərmənin mərhələləri düzgün ardıcıllıqla belədir: su hopdurma → toxum qabığının çatlaması → rüşeym kökcüyünün çıxması (torpağa doğru yönəlir — bu, İLK çıxan hissədir) → rüşeym gövdəciyinin çıxması (işığa doğru yönəlir) → ləpələrin (ilk yarpaqların) açılması. İlk mərhələdə bitki endosperm və ya ləpələrdəki ehtiyat maddələrdən qidalanır; YALNIZ yaşıl yarpaqlar açıldıqdan sonra bitki fotosintezə keçərək öz qidasını özü hazırlamağa başlayır.
Məsələn: bir lobya toxumunu nəm pambığın üzərinə qoyub isti yerdə saxladıqda, əvvəlcə şişir, sonra qabığı çatlayır, ilk olaraq aşağıya doğru ağ rəngli kökcük, daha sonra yuxarıya doğru gövdəcik çıxır.
Əsas terminlər
| Mərhələ nömrəsi | Mərhələ | Təsvir |
|---|---|---|
| 1 | Su hopdurma | Toxum suyu udaraq şişir, toxum qabığı yumşalır, daxildəki fermentlər aktivləşir. |
| 2 | Toxum qabığının çatlaması | Şişmiş toxumun xarici qabığı çatlayır. |
| 3 | Rüşeym kökcüyünün çıxması | Toxumdan ilk çıxan hissədir; aşağıya, torpağa doğru yönəlir. |
| 4 | Rüşeym gövdəciyinin çıxması | Kökcükdən sonra çıxır; yuxarıya, işığa doğru yönəlir. |
| 5 | Ləpələrin (ilk yarpaqların) açılması | Yaşıl yarpaqlar açılır, bitki fotosintezə keçərək öz qidasını özü hazırlamağa başlayır. |
Cücərmə prosesi beş əsas mərhələdən ibarətdir. İlk dörd mərhələdə bitki endosperm/ləpələrdəki ehtiyat maddələrdən qidalanır, yalnız beşinci mərhələdə fotosintez başlayır.
- 1Təcrübənin qurulması: Lobya toxumunu nəm pambığın üzərinə qoyub isti yerdə saxlayırıq.
- 2İlk dəyişiklik: Toxum suyu hopduraraq şişir, xarici qabığı yumşalır.
- 3Qabığın çatlaması: Şişmiş toxumun qabığı çatlayır.
- 4Kökcüyün çıxması: İlk olaraq aşağıya doğru ağ rəngli rüşeym kökcüyü çıxır.
- 5Gövdəciyin çıxması: Daha sonra yuxarıya doğru rüşeym gövdəciyi çıxır.
SƏHV: İşığın cücərmənin ilk mərhələsi üçün əsas şərt olduğunu düşünmək. Əslində, əksər toxumlar qaranlıqda da normal cücərə bilir — işıq yalnız yaşıl yarpaqlar açıldıqdan sonra fotosintez üçün lazım olur.
MNEMONİKA: Cücərmə ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün: Su → Qabıq çatla → Kök (aşağı) → Gövdə (yuxarı) → Yarpaqlar. Kök həmişə BİRİNCİ çıxır və aşağı yönəlir; gövdə SONRA çıxır və yuxarı yönəlir.
Qaydalar
- 1Toxumun cücərməsi üçün ÜÇ əsas şərt lazımdır: RÜTUBƏT (su — toxumu şişirdir, fermentləri aktivləşdirir), UYĞUN TEMPERATUR (hər növün öz optimal dərəcəsi var) və OKSİGEN (tənəffüs üçün).
- 2İŞIQ cücərmənin ilk mərhələsi üçün MÜTLƏQ ŞƏRT DEYİL — əksər toxumlar qaranlıqda da normal cücərə bilir; işıq yalnız yaşıl yarpaqlar açıldıqdan sonra fotosintez üçün lazım olur.
- 3Cücərmə mərhələlərinin DÜZGÜN ARDICILLIĞI: su hopdurma → toxum qabığının çatlaması → rüşeym KÖKCÜYÜ çıxır (ƏVVƏL, torpağa doğru) → rüşeym GÖVDƏCİYİ çıxır (SONRA, işığa doğru) → ləpələr açılır.
- 4Rüşeym kökcüyü cücərmə zamanı toxumdan İLK çıxan hissədir — o, həmişə aşağıya (torpağa) doğru yönəlir; rüşeym gövdəciyi isə ondan SONRA çıxır və yuxarıya (işığa) doğru böyüyür.
- 5Cücərmənin ilk mərhələsində bitki endosperm/ləpələrdəki EHTİYAT MADDƏDƏN qidalanır; YALNIZ yaşıl yarpaqlar açıldıqdan sonra fotosintez başlayır və bitki öz qidasını özü hazırlayır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir