Orqanizmlərin cinsi çoxalması
İki valideynin qametlərinin birləşməsi.
Cinsi çoxalma canlılar aləmində geniş yayılmış əsas çoxalma formasıdır — bu zaman İKİ valideynin (ana və ata) cinsiyyət hüceyrələri, yəni QAMETLƏRİ birləşərək yeni orqanizm əmələ gətirir. Heyvanlarda kişi qameti (sperma) ilə qadın qameti (yumurta hüceyrəsi), bitkilərdə isə tozcuq borusu ilə daşınan tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsi birləşir — bu prosesə MAYALANMA deyilir. Mayalanma nəticəsində əmələ gələn nəsil hər iki valideyndən əlamətlər daşıyır, lakin heç bir valideynin tam eyni deyildir — bu, genetik müxtəliflik yaradır. Cinsi çoxalmanın qeyri-cinsi çoxalmadan ən mühüm fərqi məhz budur: qeyri-cinsi çoxalmada tək valideyn iştirak edir və nəsil valideynə tam oxşardır, cinsi çoxalmada isə iki valideynin genetik materialı qarışdığı üçün nəsil fərqli olur. Bitkilərdə cinsi çoxalmanın mərhələləri ardıcıllıqla tozlanma (tozcuğun dişicik ağızcığına düşməsi), mayalanma (tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsinin birləşməsi) və toxumun əmələ gəlməsidir — tozlanma yalnız bir addımdır, əsl cinsi çoxalma mayalanma ilə baş verir. Genetik müxtəliflik növün dəyişən mühit şəraitinə uyğunlaşma qabiliyyətini artırır ki, bu da təbiətdə cinsi çoxalmanın geniş yayılmasının əsas səbəbidir.
Məsələn: bir alma ağacının çiçəyi başqa bir alma ağacının tozcuğu ilə tozlandıqda, yaranan toxumdan böyüyən yeni alma ağacı hər iki valideyndən bəzi əlamətlər alır, lakin heç birinin tam eyni olmur.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Cinsi çoxalma | Qeyri-cinsi çoxalma |
|---|---|---|
| Valideyn sayı | İki (ana və ata) | Bir |
| Qametlər | Birləşir (mayalanma baş verir) | İştirak etmir |
| Nəsil | Hər iki valideyndən əlamətlər daşıyır, lakin heç birinin tam eyni deyil | Valideynə tam oxşardır |
| Genetik müxtəliflik | Yaradır | Yaratmır |
Cinsi çoxalma iki valideynin genetik materialını qarışdıraraq müxtəlif nəsil yaradır; qeyri-cinsi çoxalma isə tək valideynin eyni nüsxəsini əmələ gətirir.
- 1Tozlanma: Bir alma ağacının tozcuğu digər alma ağacının çiçəyinin dişicik ağızcığına düşür.
- 2Mayalanma: Tozcuq borusu ilə daşınan tozcuq nüvəsi yumurta hüceyrəsi ilə birləşir.
- 3Toxumun əmələ gəlməsi: Mayalanmış yumurta hüceyrəsindən toxum inkişaf edir.
- 4Nəticə: Toxumdan böyüyən yeni alma ağacı hər iki valideyndən bəzi əlamətlər alır, lakin heç bir valideynin tam eyni olmur.
Tozlanma ilə mayalanmanı qarışdırmayın. Tozlanma yalnız tozcuğun dişicik ağızcığına daşınmasıdır — bu, mayalanma deyil. Əsl cinsi çoxalma mayalanma (qametlərin birləşməsi) ilə baş verir.
Cinsi çoxalmanın təbiətdə geniş yayılmasının əsas səbəbi genetik müxtəliflikdir. Genetik müxtəliflik növün dəyişən mühit şəraitinə uyğunlaşma qabiliyyətini artırır.
Qaydalar
- 1Cinsi çoxalma İKİ valideynin (ana və ata) cinsiyyət hüceyrələrinin (qametlərin) birləşməsi ilə baş verir; heyvanlarda sperma və yumurta hüceyrəsi, bitkilərdə tozcuq nüvəsi və yumurta hüceyrəsi birləşir.
- 2Mayalanma — kişi və qadın qametlərinin birləşərək yeni orqanizm yaratmasıdır; tozlanma isə yalnız tozcuğun dişicik ağızcığına daşınmasıdır — mayalanma deyil.
- 3Cinsi çoxalmada yaranan nəsil hər iki valideyndən əlamətlər daşıyır, lakin valideynlərin heç birinin tam eyni deyildir — genetik müxtəliflik yaranır.
- 4Cinsi çoxalma genetik müxtəliflik yaratdığı üçün növün mühit dəyişikliklərinə uyğunlaşma qabiliyyətini artırır; qeyri-cinsi çoxalmada isə nəsil valideynə tam oxşardır.
- 5Bitkilərdə cinsi çoxalmanın düzgün ardıcıllığı: tozlanma → mayalanma (tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsinin birləşməsi) → toxumun əmələ gəlməsi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir