bio6-6.6· VI Bölmə: Orqanizmlərdə maddələrin daşınması, ifrazat, çoxalma və inkişaf· ~13 dəq

Tozlanma

Öz-özünə və çarpaz tozlanma, tozlayıcı vasitələr.

Tozlanma — çiçəkli bitkilərdə tozcuğun (polenin) erkəkcikdən dişiciyin ağızcığına daşınması prosesidir. Bu, mayalanmadan ƏVVƏL baş verən mühüm mərhələdir — tozlanma olmadan mayalanma mümkün deyil. Tozlanmanın iki əsas növü var: ÖZ-ÖZÜNƏ TOZLANMA və ÇARPAZ TOZLANMA. Öz-özünə tozlanmada eyni çiçəyin tozcuğu öz dişiciyinin ağızcığına düşür (məsələn, buğda, noxud). Bu növ genetik müxtəliflik yaratmır. Çarpaz tozlanmada isə bir çiçəyin tozcuğu BAŞQA çiçəyin dişiciyinə keçir; bu, genetik müxtəlifliyi artırdığı üçün təbiətdə daha geniş yayılmışdır. Çarpaz tozlanmanı təmin edən əsas vasitələr: HƏŞƏRATLAR (arı, kəpənək — rəngli, ətirli, nektarlı çiçəklərə cəlb olunur), KÜLƏK (solğun, kiçik, ətirsiz çiçəklərdə — məsələn, taxıllar, qarğıdalı), SU (bəzi su bitkilərində) və QUŞLAR (bəzi tropik bitkilərdə). Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhv tozlanma ilə mayalanmanı eyniləşdirməkdir: tozlanma — daşınma, mayalanma — birləşmədir.

📌Nümunə

Məsələn: arı bir alma çiçəyindən tozcuq götürüb digər alma çiçəyinə apardıqda tozlanma baş verir; tozcuq dişiciyin ağızcığına düşdükdən sonra isə mayalanma prosesi başlayır.

Qrafiklər

Tozlanma: tozcuğun həşərat və külək vasitəsilə çiçəkdən çiçəyə daşınması
Tozlanma: tozcuğun həşərat və külək vasitəsilə çiçəkdən çiçəyə daşınması

Əsas terminlər

Tozlanma — Çiçəkli bitkilərdə tozcuğun (polenin) erkəkcikdən dişiciyin ağızcığına daşınması prosesidir. Mayalanmadan əvvəl baş verən mühüm mərhələdir.
Öz-özünə tozlanma — Eyni çiçəyin tozcuğunun öz dişiciyinin ağızcığına düşməsidir. Genetik müxtəliflik yaratmır. Məsələn: buğda, noxud.
Çarpaz tozlanma — Bir çiçəyin tozcuğunun başqa bir çiçəyin dişiciyinə keçməsidir. Genetik müxtəlifliyi artırdığı üçün təbiətdə daha geniş yayılmışdır.
Tozcuq (polen) — Erkəkcikdə əmələ gələn və dişiciyin ağızcığına daşınan xırda dənəciklərdir. Tozlanmanın əsas daşıyıcı elementidir.
Dişicik ağızcığı — Dişiciyin yuxarı hissəsində yerləşən, tozcuğun düşdüyü yapışqan səthdir. Tozlanmanın hədəf nöqtəsidir.
Erkəkcik — Çiçəyin erkək orqanıdır. Tozcuq (polen) məhz burada əmələ gəlir.
Tozlanma növlərinin müqayisəsi
XüsusiyyətÖz-özünə tozlanmaÇarpaz tozlanma
Tozcuğun mənbəyiEyni çiçəyin erkəkciyiBaşqa bir çiçəyin erkəkciyi
Genetik müxtəliflikYaratmırArtırır
Təbiətdə yayılmaNisbətən azDaha geniş
NümunələrBuğda, noxudHəşəratla tozlanan meyvə ağacları

Öz-özünə və çarpaz tozlanma arasındakı əsas fərqlər.

✎Alma çiçəyində çarpaz tozlanma
  1. 1Birinci addım: Arı bir alma çiçəyinin erkəkciyindən tozcuq götürür. Bu zaman tozcuq arının bədəninə yapışır.
  2. 2İkinci addım: Arı nektar axtarmaq üçün digər bir alma çiçəyinə uçur.
  3. 3Üçüncü addım: Arı ikinci çiçəkdə dişiciyin ağızcığına toxunur və bədənindəki tozcuq ağızcığa düşür. Bu an tozlanma baş verir.
  4. 4Dördüncü addım: Tozcuq dişiciyin ağızcığına düşdükdən sonra mayalanma prosesi başlayır — tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsi birləşir.
🚫Tez-tez səhv

Şagirdlərin ən çox buraxdığı səhv: tozlanma ilə mayalanmanı eyniləşdirmək. Tozlanma tozcuğun DAŞINMASI, mayalanma isə tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsinin BİRLƏŞMƏSİDİR. Bunlar iki fərqli prosesdir — tozlanma olmadan mayalanma mümkün deyil.

💡Qeyd

Çarpaz tozlanma vasitələrini yadda saxlamaq üçün: həşəratlar rəngli-ətirli çiçəklərə, külək isə solğun-kiçik çiçəklərə uyğun gəlir. Su tozlanması yalnız su bitkilərində, quş tozlanması isə bəzi tropik bitkilərdə müşahidə olunur.

Qaydalar

  1. 1Tozlanma tozcuğun erkəkcikdən dişiciyin ağızcığına daşınmasıdır; bu, mayalanmadan ƏVVƏL baş verən mərhələdir — tozlanma olmadan mayalanma mümkün deyil.
  2. 2Öz-özünə tozlanma eyni çiçəyin tozcuğunun öz dişiciyinə düşməsidir (məsələn, buğda, noxud); bu növ genetik müxtəliflik yaratmır.
  3. 3Çarpaz tozlanma bir çiçəyin tozcuğunun başqa çiçəyin dişiciyinə keçməsidir; genetik müxtəlifliyi artırdığı üçün təbiətdə daha geniş yayılmışdır.
  4. 4Çarpaz tozlanmanın əsas vasitələri: həşəratlar (rəngli, ətirli çiçəklər), külək (solğun, kiçik çiçəklər), su (su bitkiləri) və quşlar (tropik bitkilər).
  5. 5Tozlanma ilə mayalanma EYNİ DEYİL: tozlanma — tozcuğun daşınması, mayalanma — tozcuq nüvəsi ilə yumurta hüceyrəsinin birləşməsidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq