Qeyri-cinsi çoxalma
Bölünmə, tumurcuqlanma, sporla çoxalma.
Qeyri-cinsi çoxalma yalnız BİR valideyn orqanizmin iştirakı ilə baş verən, cinsi hüceyrələrin (qametlərin) iştirakı olmadan yeni fərdlərin əmələ gəldiyi çoxalma formasıdır. Bu çoxalmada yaranan nəsil valideynə TAM OXŞAR olur, yəni genetik cəhətdən eynidir. Qeyri-cinsi çoxalmanın üç əsas növü var: BÖLÜNMƏ — birhüceyrəli orqanizmlərdə (məsələn, bakteriyalar, amöb) valideyn hüceyrəsi ikiyə bölünərək iki yeni fərd yaradır; TUMURCUQLANMA — valideyn bədənindən kiçik bir çıxıntı (tumurcuq) əmələ gəlir, o böyüyüb ayrılaraq müstəqil fərdə çevrilir (məsələn, hidra, maya göbələyi); SPORLA ÇOXALMA — xüsusi çoxalma hüceyrələri olan sporlar vasitəsilə baş verir, sporlar əlverişli şəraitdə yeni orqanizm əmələ gətirir (məsələn, kif göbələkləri, bəzi bitkilər). Qeyri-cinsi çoxalmanın üstünlüyü onun SÜRƏTLİ olmasıdır — qısa müddətdə çoxlu sayda nəsil yaranır; mənfi tərəfi isə bütün nəslin genetik cəhətdən eyni olması səbəbilə dəyişən şəraitə uyğunlaşmanın çətinləşməsidir.
Məsələn: bir bakteriya əlverişli şəraitdə 20 dəqiqə ərzində bölünərək iki yeni bakteriya əmələ gətirir və bu proses davam edərək qısa müddətdə milyonlarla nəsil yaradır.
Əsas terminlər
| Çoxalma növü | Mexanizm | Nümunə orqanizmlər |
|---|---|---|
| Bölünmə | Valideyn hüceyrəsi ikiyə bölünür, hər bölünmədə bir hüceyrədən iki yeni fərd yaranır | Bakteriyalar, amöb |
| Tumurcuqlanma | Valideyn bədənindən kiçik çıxıntı (tumurcuq) əmələ gəlir, böyüyüb ayrılaraq müstəqil fərdə çevrilir | Hidra, maya göbələyi |
| Sporla çoxalma | Xüsusi çoxalma hüceyrələri — sporlar vasitəsilə baş verir; sporlar əlverişli şəraitdə cücərərək yeni orqanizm əmələ gətirir | Kif göbələkləri, bəzi bitkilər |
Qeyri-cinsi çoxalmanın üç əsas növü, onların mexanizmi və nümunə orqanizmlər
- 1Başlanğıc: Bir bakteriya əlverişli şəraitdə yerləşir — kifayət qədər qida, uyğun temperatur və rütubət var.
- 2İlk bölünmə (20 dəqiqə): Bakteriya bölünmə yolu ilə çoxalır. 20 dəqiqə ərzində bir bakteriyadan iki yeni bakteriya əmələ gəlir.
- 3Prosesin davamı: Hər iki yeni bakteriya yenidən bölünür. Bu proses sürətlə davam edir — hər 20 dəqiqədən bir bakteriyaların sayı ikiqat artır.
- 4Nəticə: Qısa müddət ərzində bir bakteriyadan milyonlarla nəsil yaranır. Bu, qeyri-cinsi çoxalmanın sürətli olmasının bariz nümunəsidir.
Qeyri-cinsi çoxalmada iki valideynin iştirak etdiyini və ya cinsi hüceyrələrin (qametlərin) lazım olduğunu düşünmək səhvdir. Qeyri-cinsi çoxalma yalnız BİR valideynin iştirakı ilə baş verir və qametlər iştirak etmir.
Qeyri-cinsi çoxalmanın üstünlüyü sürətliliyidir — qısa müddətdə çoxlu nəsil əmələ gəlir. Ancaq mənfi tərəfi də var: bütün nəsil genetik cəhətdən eyni olduğu üçün dəyişən ətraf mühit şəraitinə uyğunlaşmaq çətinləşir.
Qaydalar
- 1Qeyri-cinsi çoxalma yalnız BİR valideyn orqanizmin iştirakı ilə baş verir; cinsi hüceyrələr (qametlər) iştirak etmir.
- 2Bölünmə birhüceyrəli orqanizmlərin (bakteriya, amöb) ikiyə bölünərək çoxalmasıdır; hər bölünmədə bir hüceyrədən iki yeni fərd yaranır.
- 3Tumurcuqlanma valideyn bədənindən kiçik çıxıntı (tumurcuq) əmələ gəlib ayrılaraq yeni fərdə çevrildiyi çoxalma növüdür (məsələn, hidra, maya göbələyi).
- 4Sporla çoxalma xüsusi çoxalma hüceyrələri — sporlar vasitəsilə baş verir; sporlar əlverişli şəraitdə cücərərək yeni orqanizm yaradır (məsələn, kif göbələkləri).
- 5Qeyri-cinsi çoxalmada yaranan nəsil valideynə tam oxşardır; bu çoxalma sürətli olsa da, genetik müxtəliflik yaratmır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir