İfrazat
Canlılarda tullantı maddələrin xaric edilməsi.
İfrazat orqanizmin maddələr mübadiləsi zamanı yaranan lazımsız (zərərli) maddələrin bədəndən xaric edilməsi prosesidir; bu, bütün canlıların əsas həyati xüsusiyyətlərindən biridir. Bitkilərdə ifrazat bir neçə yolla həyata keçirilir: artıq su yarpaqlardakı ağızcıqlar vasitəsilə transpirasiya ilə buxar halında xaric olunur; payızda yarpaqların tökülməsi (xəzan) zamanı yarpaqlarda toplanmış tullantı maddələr bitkidən uzaqlaşdırılır; bəzi bitkilərdə xüsusi ifrazat toxuması vasitəsilə qatran, süd şirəsi kimi maddələr ifraz edilir. Heyvanlarda ifrazatın əsas orqanı böyrəklərdir — böyrəklər qanı süzərək artıq su, duz və zərərli maddələri sidik şəklində xaric edir. Tənəffüs zamanı ağciyərlərdən (və ya qəlsəmələrdən) karbon qazının (CO₂) çıxarılması da bir növ ifrazat sayılır, çünki CO₂ hüceyrə tənəffüsünün tullantı məhsuludur. İfrazat zərərli maddələrin toplanmasının qarşısını alaraq hüceyrələrin normal fəaliyyətini təmin edir.
Məsələn: insan böyrəkləri gün ərzində təxminən 150–180 litr qanı süzərək orqanizm üçün lazımsız maddələri sidik vasitəsilə kənarlaşdırır.
Əsas terminlər
| Canlı qrupu | İfrazat yolu | Xaric olunan maddə |
|---|---|---|
| Bitkilər | Transpirasiya (ağızcıqlar vasitəsilə) | Artıq su (buxar halında) |
| Bitkilər | Xəzan (yarpaq tökülməsi) | Yarpaqlarda toplanmış tullantı maddələr |
| Bitkilər | İfrazat toxuması | Qatran, süd şirəsi |
| Heyvanlar | Böyrəklər (sidik) | Artıq su, duz, zərərli maddələr |
| Heyvanlar | Ağciyərlər / qəlsəmələr (tənəffüs) | Karbon qazı (CO₂) |
Cədvəl bitki və heyvanlarda ifrazatın hansı yollarla və hansı maddələrin xaric edildiyini göstərir.
- 1Vəziyyət: İnsan orqanizmində hər gün maddələr mübadiləsi nəticəsində zərərli tullantı maddələr yaranır. Bu maddələr qana qarışır.
- 2Proses: Böyrəklər gün ərzində təxminən 150–180 litr qanı süzür. Süzülmə zamanı artıq su, duz və zərərli maddələr qandan ayrılır.
- 3Nəticə: Süzülmüş zərərli maddələr sidik şəklində bədəndən xaric olunur. Orqanizm üçün faydalı maddələr isə yenidən qana qaytarılır.
- 4Əhəmiyyət: Bu proses zərərli maddələrin orqanizmdə toplanmasının qarşısını alır və hüceyrələrin normal fəaliyyətini təmin edir. İfrazat pozularsa, orqanizm zəhərlənə bilər.
Səhv: Şagirdlər çox vaxt tənəffüs zamanı xaric edilən karbon qazını (CO₂) ifrazat məhsulu saymırlar. Unutmayın: CO₂ hüceyrə tənəffüsünün tullantısıdır, ona görə də onun ağciyərlər və ya qəlsəmələr vasitəsilə xaric edilməsi ifrazat prosesidir.
Yadda saxlayın: Bitkilərdə ifrazatın üç əsas yolu var — transpirasiya (su buxarı), xəzan (tökülən yarpaqlarla tullantılar) və ifrazat toxuması (qatran, süd şirəsi). Heyvanlarda isə əsas ifrazat orqanı böyrəklərdir.
Qaydalar
- 1İfrazat orqanizmdə maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan lazımsız (zərərli) maddələrin bədəndən xaric edilməsi prosesidir; bütün canlıların əsas həyati xüsusiyyətlərindən biridir.
- 2Bitkilərdə ifrazat: transpirasiya ilə artıq su, xəzan (yarpaq tökülməsi) ilə toplanmış tullantı maddələr, bəzi bitkilərdə isə xüsusi ifrazat toxuması ilə qatran və süd şirəsi xaric olunur.
- 3Heyvanlarda ifrazatın əsas orqanı böyrəklərdir; böyrəklər qanı süzərək artıq su, duz və zərərli maddələri sidik şəklində bədəndən çıxarır.
- 4Tənəffüs zamanı xaric edilən karbon qazı (CO₂) da ifrazat məhsuludur, çünki CO₂ hüceyrə tənəffüsünün tullantısıdır.
- 5İfrazat zərərli maddələrin orqanizmdə toplanmasının qarşısını alaraq hüceyrələrin normal fəaliyyətini təmin edir; ifrazat pozulduqda orqanizm zəhərlənə bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir