Heyvanlarda daşıyıcı sistem
Qan-dövranı sisteminin ümumi anlayışı.
Mürəkkəb quruluşlu çoxhüceyrəli heyvanlarda qida, oksigen (O₂) və digər zəruri maddələrin bədənin bütün hüceyrələrinə çatdırılması, həmçinin tullantı maddələrin (məsələn, karbon qazı CO₂) hüceyrələrdən uzaqlaşdırılması üçün xüsusi DAŞIYICI (QAN-DÖVRANI) SİSTEM formalaşmışdır. Bu sistemin əsas hissələri: ÜRƏK, DAMARLAR və QANdır. Ürək — qanı bədən boyunca hərəkət etdirən əzələli orqandır; davamlı ritmik daralmalarla qanı damarlara vurur. Damarlar — qanın bədən daxilində axdığı boruşəkilli keçidlərdir. Qan isə oksigen, qida maddələri və tullantıları daşıyan xüsusi maye toxumadır. Lakin sadə quruluşlu heyvanlarda (məsələn, bəzi ibtidai çoxhüceyrəlilərdə) xüsusi daşıyıcı sistem olmur — onlarda maddələr birbaşa hüceyrələr arasında diffuziya yolu ilə keçir, çünki bədənləri kiçikdir və bütün hüceyrələr xarici mühitlə təmasdadır. Daşıyıcı sistemin əsas əhəmiyyəti ondadır ki, bədənin ən uzaq hüceyrələrinə belə lazımi maddələr vaxtında çatdırılsın və yığılan tullantılar sürətlə kənarlaşdırılsın.
Məsələn: balığın qanı daim ürəkdən qəlsəmələrə, oradan da bütün bədənə axaraq hər hüceyrəyə oksigen çatdırır, eyni zamanda toplanmış karbon qazını qəlsəmələr vasitəsilə suya verir.
Əsas terminlər
| Hissə | Quruluşu | Funksiyası |
|---|---|---|
| Ürək | Əzələli orqan | Ritmik daralmalarla qanı damarlara vuraraq bədən boyunca hərəkət etdirir |
| Damarlar | Boruşəkilli keçidlər | Qanın bədən daxilində axmasını təmin edir |
| Qan | Maye toxuma | Oksigen, qida maddələri və tullantı məhsulları daşıyır |
Cədvəl 1. Qan-dövranı sistemini təşkil edən üç əsas hissə
- 1Addım 1: Ürək ritmik daralaraq qanı qəlsəmələrə doğru vurur.
- 2Addım 2: Qan qəlsəmələrdən keçərkən sudan oksigeni qəbul edir.
- 3Addım 3: Oksigenlə zənginləşmiş qan damarlar vasitəsilə bədənin bütün hüceyrələrinə çatdırılır.
- 4Addım 4: Hüceyrələrdə toplanmış karbon qazı (CO₂) qan tərəfindən qəbul edilir və qəlsəmələr vasitəsilə xaric olunmaq üçün daşınır.
- 5Addım 5: Qəlsəmələr karbon qazını suya verir — beləcə tullantı bədəndən uzaqlaşdırılmış olur.
Səhv: "Bütün heyvanlarda daşıyıcı sistem var." Doğrusu: Sadə quruluşlu heyvanlarda (məsələn, bəzi ibtidai çoxhüceyrəlilərdə) xüsusi daşıyıcı sistem olmur — onlarda maddələr birbaşa diffuziya yolu ilə hüceyrədən hüceyrəyə keçir.
Yadda saxla: Daşıyıcı sistemin əsas işi ikitərəflidir — o, həm lazımi maddələri (oksigen, qida) hüceyrəyə çatdırır, həm də tullantıları (karbon qazı) hüceyrədən uzaqlaşdırır. Bu iki funksiyanı həmişə bir yerdə düşün.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb quruluşlu heyvanlarda daşıyıcı (qan-dövranı) sistem ürək, damarlar və qandan ibarətdir; bu sistem maddələrin bədən daxilində daşınmasını təmin edir.
- 2Ürək qanı bədənə vuran əzələli orqandır; damarlar isə qanın bədən boyunca axdığı boruşəkilli keçidlərdir.
- 3Qan oksigen (O₂), qida maddələri və tullantı məhsulları (məsələn, karbon qazı CO₂) daşıyan xüsusi maye toxumadır.
- 4Sadə quruluşlu heyvanlarda (məsələn, bəzi ibtidai çoxhüceyrəlilərdə) xüsusi daşıyıcı sistem yoxdur — maddələr birbaşa hüceyrədən hüceyrəyə diffuziya ilə keçir.
- 5Daşıyıcı sistemin əsas əhəmiyyəti bədənin bütün hüceyrələrinə oksigen və qida çatdırmaq, eyni zamanda tullantıları hüceyrələrdən uzaqlaşdırmaqdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir