Bitkilərdə suyun buxarlandırılması. Xəzan
Transpirasiya və yarpaqların tökülməsi.
Bitkilərin yarpaqları vasitəsilə suyun buxar halında atmosferə buraxılması prosesi TRANSPİRASİYA adlanır. Transpirasiya yarpaqların səthində yerləşən kiçik məsamələr — AĞIZCIQLAR vasitəsilə baş verir. Bu prosesin iki mühüm əhəmiyyəti var: birincisi, bitkidə KÖKDƏN YARPAĞA doğru suyun davamlı axınını təmin edən "sorma qüvvəsi" yaradır; ikincisi, isti havada suyun buxarlanması zamanı bitkinin bədənindən istilik alınır və beləliklə bitki HƏDDİNDƏN ARTIQ İSTİDƏN QORUNUR. Payız fəsli gəldikdə, havalar soyuduqca və gün işığının müddəti azaldıqca, bəzi ağacların yarpaqları saralıb tökülür — bu hadisəyə XƏZAN deyilir. Xəzan bitkinin QIŞ dövründə suyun həddindən artıq itirilməsinin qarşısını almaq üçün bir UYĞUNLAŞMADIR: yarpaqlar töküldükdən sonra transpirasiya dayanır və bitki yazda yeni yarpaqlar çıxarana qədər su itirmədən qış yuxusuna keçir. Həmişəyaşıl bitkilər (məsələn, şam, küknar) isə yarpaqlarını tamamilə tökmür; onların ensiz iynəyarpaqları qalın kutikula ilə örtüldüyü üçün transpirasiya çox zəif gedir və yarpaqlar tədricən, ilboyu yenilənir.
Məsələn: yayın isti günündə bir qovaq ağacı ağızcıqlarından yüzlərlə litr su buxarlandıra bilər — bu həm qida maddələrinin yarpağa daşınmasını sürətləndirir, həm də bitkini həddindən artıq qızmadan qoruyur.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Yarpaqlı ağaclar | Həmişəyaşıl bitkilər |
|---|---|---|
| Yarpaqların tökülməsi | Payızda tamamilə tökür (xəzan) | Tamamilə tökmür, ilboyu tədricən yenilənir |
| Transpirasiyanın intensivliyi | Güclü gedir | Çox zəif gedir |
| Yarpaq (iynə) quruluşu | Enli yarpaqlar | Ensiz iynəyarpaqlar, qalın kutikula ilə örtülü |
| Qışa uyğunlaşma mexanizmi | Xəzan — yarpaqlar tökülür, transpirasiya dayanır | İynəyarpaqlar tədricən yenilənir, transpirasiya zəif davam edir |
| Nümunələr | Qovaq | Şam, küknar |
Yarpaqlı ağaclar payızda yarpaqlarını tökərək qışda su itkisini dayandırır; həmişəyaşıl bitkilər isə qalın kutikulalı iynəyarpaqları sayəsində transpirasiyanı zəif saxlayaraq ilboyu yaşıl qalır.
- 1Vəziyyət: Yayın isti günüdür. Bir qovaq ağacı günəş altındadır.
- 2Proses: Qovaq ağacı yarpaqlarındakı ağızcıqlar vasitəsilə yüzlərlə litr suyu buxar halında atmosferə buraxır. Bu proses transpirasiya adlanır.
- 3Nəticə: qida daşınması: Transpirasiya nəticəsində kökdən yarpağa doğru sorma qüvvəsi yaranır. Bu qüvvə qida maddələrinin yarpağa daşınmasını sürətləndirir.
- 4Nəticə: istidən qorunma: Su buxarlanarkən bitkinin bədənindən istilik alınır. Beləliklə, qovaq ağacı həddindən artıq qızmadan qorunur.
Şagirdlər tez-tez transpirasiyanı bitkinin tənəffüsü ilə qarışdırırlar. Transpirasiya suyun buxarlandırılmasıdır, tənəffüs prosesi deyil. Tənəffüs qaz mübadiləsidir (oksigen və karbon qazı), transpirasiya isə yalnız su itkisidir.
Transpirasiyanın iki əsas əhəmiyyətini yadda saxla: (1) kökdən yarpağa su axınını təmin edən sorma qüvvəsi yaradır, (2) su buxarlanarkən istilik alındığı üçün bitkini həddindən artıq istidən qoruyur.
Qaydalar
- 1Transpirasiya bitkinin yarpaqlarındakı ağızcıqlar vasitəsilə suyun buxar halında atmosferə buraxılması prosesidir; kökdən yarpağa su axınını davam etdirən "sorma qüvvəsi" yaradır.
- 2Transpirasiya bitkini həddindən artıq istidən qoruyur — su buxarlanarkən bitkinin bədənindən istilik alınır.
- 3Xəzan payızda ağacların yarpaqlarının saralıb tökülməsi hadisəsidir; səbəb havaların soyuması və gün işığının azalmasıdır.
- 4Xəzan bitkinin qışda suyun həddindən artıq itirilməsinin qarşısını alan bir uyğunlaşmadır — yarpaqlar töküləndən sonra transpirasiya dayanır.
- 5Həmişəyaşıl bitkilər (məsələn, şam, küknar) yarpaqlarını (iynələrini) tamamilə tökmür; ensiz, qalın kutikulalı iynəyarpaqlardan transpirasiya çox zəif gedir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir