Bakteriya və göbələklərin qidalanması
Saprofit, simbiotik və parazit qidalanma.
Bakteriya və göbələklərin əksəriyyəti heterotrof orqanizmlərdir — tərkibində xlorofil piqmenti olmadığından fotosintez apara bilmir və öz üzvi maddəsini sintez etmir. Lakin onların qidalanma üsulu heyvanlardan fərqlidir: bakteriya və göbələklər hüceyrədənkənar həzm aparır, yəni xüsusi fermentlər ifraz edərək ətraf mühitdəki üzvi maddələri xaricdə parçalayır, sonra isə hazır sadə birləşmələri hüceyrəyə sorur. Qidalanma tiplərinə görə bu orqanizmlər üç qrupa bölünür: saprofitlər — ölü orqanizm qalıqları və çürüntülərlə qidalanan çürüdücülər (məsələn, kif göbələkləri, bəzi torpaq bakteriyaları); parazitlər — canlı sahib orqanizmin hesabına, ona zərər verərək qidalananlar (məsələn, xəstəlik törədən göbələklər və bakteriyalar); simbiotiklər isə başqa bir canlı ilə qarşılıqlı fayda əsasında birgə yaşayır (məsələn, şibyələrdə göbələk və yosunun əlaqəsi — göbələk su və mineral maddə verir, yosun fotosintez edib üzvi maddə ilə təmin edir). Saprofit bakteriya və göbələklər təbiətdə maddələr dövranında mühüm rol oynayaraq ölü üzvi qalıqları parçalayır və torpağı minerallarla zənginləşdirir.
Məsələn: çörəyin üzərində əmələ gələn yaşıl rəngli kif göbələyi saprofit qidalanır — o, çörəyin tərkibindəki üzvi maddələri hüceyrədənkənar fermentləri vasitəsilə parçalayır və sonra sorur.
Əsas terminlər
| Qidalanma tipi | Qida mənbəyi | Nümunə | Təbiətdə rolu |
|---|---|---|---|
| Saprofit | Ölü üzvi qalıqlar və çürüntülər | Kif göbələkləri, bəzi torpaq bakteriyaları | Ölü qalıqları parçalayır, maddələr dövranını təmin edir, torpağı minerallarla zənginləşdirir |
| Parazit | Canlı sahib orqanizm | Xəstəlik törədən göbələklər və bakteriyalar | Sahib orqanizmə zərər verir, xəstəlik törədir |
| Simbiotik | Digər canlı ilə qarşılıqlı fayda əsasında | Şibyə (göbələk və yosun birliyi) | Göbələk su və mineral verir, yosun üzvi maddə ilə təmin edir |
- 1Müşahidə: Çörəyin üzərində bir neçə gündən sonra yaşıl rəngli kif göbələyi əmələ gəlir.
- 2Qidalanma mexanizmi: Kif göbələyi hüceyrədənkənar həzm aparır: o, xüsusi fermentlər ifraz edərək çörəyin tərkibindəki üzvi maddələri xaricdə parçalayır.
- 3Maddələrin sorulması: Parçalanmış sadə birləşmələr kif göbələyi tərəfindən hüceyrəyə sorulur və qida kimi istifadə olunur.
- 4Nəticə: Kif göbələyi ölü üzvi maddə (çörək) hesabına qidalandığı üçün saprofit qidalanma tipinə aiddir.
Səhv: Saprofit və parazit qidalanmanı qarışdırmaq. Saprofitlər ölü üzvi qalıqlarla qidalanır, parazitlər isə canlı sahibin hesabına qidalanaraq ona zərər verir. Çörək kifi saprofitdir, çünki canlı orqanizmə deyil, ölü üzvi maddəyə (çörəyə) hücum edir.
Yadda saxla: Bakteriya və göbələklər heyvanlardan fərqli olaraq hüceyrədənkənar həzm aparır — əvvəlcə ferment ifraz edib qidanı xaricdə parçalayır, sonra sorur. Şibyəni xatırlamaq üçün: göbələk su daşıyır, yosun yemək hazırlayır — ikisi birlikdə yaşayır.
Qaydalar
- 1Bakteriya və göbələklərin əksəriyyəti xlorofilsiz heterotroflardır — öz üzvi maddəsini sintez edə bilmir, hazır üzvi maddə ilə qidalanır.
- 2Bakteriya və göbələklər hüceyrədənkənar həzm aparır: ferment ifraz edib maddəni xaricdə parçalayır, sonra sadə birləşmələri sorur.
- 3Saprofit qidalanma — ölü üzvi qalıqlar hesabına; parazit qidalanma — canlı sahib hesabına, ona zərər verərək; simbiotik qidalanma — qarşılıqlı fayda ilə birgə yaşamaqdır.
- 4Saprofit bakteriya və göbələklər təbiətdə ölü qalıqları parçalayaraq maddələr dövranını təmin edir və torpağı zənginləşdirir.
- 5Şibyə göbələk və yosunun simbiotik birliyidir: göbələk su və mineral verir, yosun isə fotosintezlə üzvi maddə yaradır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir