Bitkilərdə tənəffüs
Bitkinin daimi tənəffüsü — oksigen udma, karbon qazı vermə.
Tənəffüs bütün canlı orqanizmlərin hüceyrələrində DAİM gedən həyati prosesdir. Bitkilər də bütün digər canlılar kimi gecə-gündüz, işıqda və qaranlıqda tənəffüs edir. Tənəffüs zamanı bitki atmosferdən OKSİGEN (O₂) udur, hüceyrələrindəki üzvi maddələri (əsasən qlükozanı) parçalayır və nəticədə həyat fəaliyyəti üçün lazım olan ENERJİ ayrılır, KARBON QAZI (CO₂) isə xaric olur. Tənəffüs fotosintezdən tamamilə FƏRQLİ bir prosesdir: fotosintez YALNIZ işıqda, yalnız xlorofilli hüceyrələrdə gedir və CO₂ udub O₂ buraxır; tənəffüs isə DAİM, bitkinin BÜTÜN canlı hüceyrələrində — kök, gövdə, yarpaqda gedir və O₂ udub CO₂ buraxır. Bitkinin tənəffüsü zamanı qaz mübadiləsi ağızcıqlar (yarpaqda), mərciməklər/lentisellər (gövdədə) və kök tükcükləri vasitəsilə həyata keçir. Gündüz vaxtı fotosintez tənəffüsdən daha intensiv getdiyi üçün ümumi nəticədə bitki O₂ buraxır — bu, tənəffüsün dayanması deyil, iki prosesin paralel getməsi deməkdir.
Məsələn: qaranlıq otağa qoyulmuş yaşıl bitki fotosintez edə bilmədiyi üçün yalnız tənəffüs edir, nəticədə ətraf mühitdə O₂ azalıb CO₂ artır.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Tənəffüs | Fotosintez |
|---|---|---|
| Hansı hüceyrələrdə gedir? | Bitkinin bütün canlı hüceyrələrində (kök, gövdə, yarpaq) | Yalnız xlorofilli hüceyrələrdə |
| Nə vaxt gedir? | Daim (gecə-gündüz, işıqda və qaranlıqda) | Yalnız işıqda |
| Udulan qaz | Oksigen (O₂) | Karbon qazı (CO₂) |
| Xaric olan qaz | Karbon qazı (CO₂) | Oksigen (O₂) |
| Nəticə | Üzvi maddə parçalanır, enerji ayrılır | Üzvi maddə yaranır, enerji toplanır |
Cədvəl: Bitkilərdə tənəffüs və fotosintez bir-birindən tamamilə fərqli iki prosesdir.
- 1Şərt: Yaşıl bitki qaranlıq otağa qoyulur. Otaqda işıq olmadığı üçün fotosintez gedə bilmir.
- 2Nə baş verir?: Bitki fotosintez edə bilmədiyi üçün yalnız tənəffüs edir. Tənəffüs daim davam edir — qaranlıqda da dayanmır.
- 3Nəticə: Bitki tənəffüs nəticəsində oksigen udur və karbon qazı buraxır. Otaqda oksigenin miqdarı azalır, karbon qazının miqdarı artır.
- 4Əsas anlayış: Bu təcrübə göstərir ki, tənəffüs fotosintezdən asılı deyil — işıq olmasa belə davam edir.
Səhv: Şagirdlər tez-tez gündüz vaxtı bitkinin yalnız fotosintez etdiyini, tənəffüsün dayandığını düşünürlər. Əslində tənəffüs DAİM gedir — gecə-gündüz, işıqda və qaranlıqda heç vaxt dayanmır. Gündüz hər iki proses paralel gedir.
Yadda saxla: Tənəffüsün düsturunu belə xatırla — "O₂ ud, CO₂ burax, enerji al." Fotosintez isə bunun tam əksidir: "CO₂ ud, O₂ burax, qida hazırla." Bu iki prosesin qaz mübadiləsi istiqamətləri bir-birinə ziddir.
Qaydalar
- 1Tənəffüs bütün canlı hüceyrələrdə DAİM (gecə-gündüz, işıqda və qaranlıqda) gedən prosesdir — heç vaxt dayanmır.
- 2Tənəffüs zamanı oksigen (O₂) udulur, üzvi maddə parçalanır, enerji ayrılır və karbon qazı (CO₂) xaric olur.
- 3Fotosintez yalnız işıqda və xlorofilli hüceyrələrdə gedir; tənəffüs isə daimi olaraq bitkinin bütün canlı hüceyrələrində gedir.
- 4Bitkidə qaz mübadiləsi ağızcıqlar (yarpaqda), mərciməklər (gövdədə) və kök tükcükləri vasitəsilə həyata keçir.
- 5Gündüz fotosintez tənəffüsdən intensiv olduğu üçün ümumi nəticədə bitki O₂ buraxır — lakin bu, tənəffüsün dayanması demək deyil.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir