Heyvanların qidalanması
Ot yeyən, ətyeyən və hər şey yeyən heyvanlar.
Heyvanlar HETEROTROF orqanizmlərdir — bu o deməkdir ki, onlar özləri üzvi maddə sintez edə bilmir, yəni bitkilər kimi fotosintez aparmırlar. Bunun əvəzinə heyvanlar HAZIR üzvi maddə ilə, yəni başqa canlıları (bitkiləri və ya digər heyvanları) yeməklə qidalanırlar. Qidalanma tipinə görə heyvanlar ÜÇ əsas qrupa bölünür: OTYEYƏN heyvanlar (herbivorlar) yalnız bitkilərlə qidalanır — məsələn, dovşan ot, inək ot, kərgədan yarpaq yeyir; ƏTYEYƏN heyvanlar (karnivorlar) başqa heyvanları ovlayaraq qidalanır — məsələn, şir ceyranı, tülkü siçanı ovlayır; HƏRŞEYYEYƏN heyvanlar (omnivorlar) isə həm bitki, həm də heyvan mənşəli qida ilə qidalanır — məsələn, ayı həm giləmeyvə, həm balıq yeyir, donuz həm bitki kökləri, həm də kiçik heyvanlarla qidalanır. Heyvanların qida əldə etmə üsulları da müxtəlifdir: yırtıcılar ovlama, otyeyənlər otlama, bəzi su heyvanları (məsələn, kit balina) isə süzmə yolu ilə qidalanır. Qida zəncirində bitkilər BİRİNCİ həlqəni (istehsalçı), otyeyənlər İKİNCİ həlqəni, ətyeyənlər isə SONRAKI həlqələri təşkil edir.
Məsələn: bir çəmənlikdə ot (istehsalçı) → çəyirtkə (otyeyən) → qurbağa (ətyeyən) → leylək (ətyeyən) sadə qida zəncirini təşkil edir; bu zəncirdə hər bir heyvan özündən əvvəlki həlqə ilə qidalanır.
Əsas terminlər
| Qrup | Nə ilə qidalanır | Nümunələr | Qida zəncirində yeri |
|---|---|---|---|
| Otyeyən (herbivor) | Yalnız bitkilərlə | Dovşan, inək, keçi, zürafə, ceyran | İkinci həlqə |
| Ətyeyən (karnivor) | Başqa heyvanlarla | Şir, tülkü, qartal, köpəkbalığı, pələng | Sonrakı həlqələr (üçüncü, dördüncü) |
| Hərşeyyeyən (omnivor) | Həm bitki, həm heyvan mənşəli qida ilə | Ayı, donuz, qarğa, insan | Müxtəlif həlqələrdə ola bilir |
Cədvəl 1: Heyvanların qidalanma tipinə görə təsnifatı və əlamətləri
- 1Birinci həlqə — İstehsalçı: Ot (bitki) günəş enerjisindən istifadə edərək fotosintez yolu ilə üzvi maddə istehsal edir. Bu, zəncirin BAŞLANĞICIDIR — ot olmadan bu zəncir mövcud ola bilməz.
- 2İkinci həlqə — Otyeyən: Çəyirtkə otla qidalanır. Çəyirtkə otyeyən (herbivor) heyvandır — o, yalnız bitki mənşəli qida qəbul edir.
- 3Üçüncü həlqə — Ətyeyən: Qurbağa çəyirtkəni ovlayaraq yeyir. Qurbağa ətyeyəndir — o, başqa heyvanla qidalanır.
- 4Dördüncü həlqə — Ətyeyən: Leylək qurbağanı ovlayaraq yeyir. Leylək də ətyeyəndir — zəncirin SONUNDA yerləşir.
- 5Nəticə: Bu zəncirdə HƏR BİR HEYVAN ÖZÜNDƏN ƏVVƏLKİ HƏLQƏ İLƏ QİDALANIR: ot → çəyirtkə → qurbağa → leylək. Zəncir İSTEHSALÇIDAN (bitkidən) başlayır, OTYEYƏNDƏN keçir, ƏTYEYƏNLƏRDƏ bitir.
SƏHV: Heyvanları avtotrof saymaq. Unutmayın — HEYVANLARDA XLOROPLAST YOXDUR, onlar fotosintez aparmır. Bütün heyvanlar HETEROTROFDUR, yəni hazır üzvi maddə ilə qidalanır. Bitkilər isə avtotrofdur — özləri üzvi maddə sintez edir. Bu iki anlayışı qarışdırmayın.
DİQQƏT: Hər hansı heyvanın hansı qrupa aid olduğunu onun BÜTÜN qida rasionuna baxaraq müəyyənləşdirin. Məsələn, ayı balıq yeyir deyə onu yalnız ətyeyən saymayın — ayı həm də giləmeyvə, bal, bitki kökləri yeyir, buna görə HƏRŞEYYEYƏNDİR. Tək bir qida növünə əsaslanaraq qərar verməyin.
Qaydalar
- 1Heyvanlar HETEROTROFDUR — özləri üzvi maddə sintez EDƏ BİLMİR, hazır üzvi maddə ilə (bitki və ya başqa heyvanı yeməklə) qidalanırlar. Bunu bitkilərin AVTOTROF qidalanması ilə (fotosintez) QARIŞDIRMAYIN — heyvanlarda xloroplast YOXDUR, fotosintez ETMİRLƏR.
- 2Qidalanma tipinə görə heyvanlar ÜÇ qrupa bölünür: OTYEYƏN (yalnız bitki ilə qidalanır — dovşan, inək, keçi, zürafə), ƏTYEYƏN (başqa heyvanla qidalanır — şir, tülkü, qartal, köpəkbalığı), HƏRŞEYYEYƏN (həm bitki, həm heyvan mənşəli qida ilə qidalanır — ayı, donuz, qarğa, insan). Hər hansı heyvanın hansı qrupa aid olduğunu onun QİDASINA baxaraq müəyyənləşdirin.
- 3Qida əldə etmə ÜSULLARI müxtəlifdir: OVLAMA — yırtıcıların ovunu tutub yeməsi (şir, pələng, qartal); OTLAMA — otyeyənlərin bitki örtüyündən qidalanması (inək, qoyun, ceyran); SÜZMƏ — bəzi su heyvanlarının sudan kiçik orqanizmləri süzərək qidalanması (kit balina, midye).
- 4Qida ZƏNCİRİNDƏ bitkilər BİRİNCİ həlqə (İSTEHSALÇI), otyeyənlər İKİNCİ həlqə, ətyeyənlər SONRAKI (üçüncü, dördüncü) həlqələri təşkil edir. Otyeyənlərdə qida zənciri birbaşa bitkidən başlayır; ətyeyənlər isə qidasını otyeyənlərdən (və ya digər ətyeyənlərdən) alır — zəncirin sonundadırlar.
- 5HƏRŞEYYEYƏN heyvanı YALNIZ ətyeyən və ya YALNIZ otyeyən saymayın — onun qida rasionunda HƏM bitki, HƏM də heyvan mənşəli qidalar var. Məsələn, ayı yalnız balıq yemir, həm də meşə meyvələri, bal, bitki kökləri ilə qidalanır — buna görə hərşeyyeyəndir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir