bio6-5.2· V Bölmə: Canlılarda dayaq, hərəkət, qidalanma və tənəffüs· ~14 dəq

Bitkilərdə dayaq sistemi

Mexaniki toxuma və turqor təzyiqi.

Bitkilərin dik və möhkəm qalması, yarpaqlarının günəşə doğru açılması iki əsas mexanizm vasitəsilə təmin olunur: MEXANİKİ TOXUMA və TURQOR TƏZYİQİ. Mexaniki toxuma — sərt, qalın divarlı hüceyrələrdən ibarət olub gövdəyə, budaqlara möhkəmlik verir; o, xüsusilə ağac və kollarda aydın ifadə olunur. Ağac gövdəsində mexaniki toxuma ilə yanaşı ODUN (ksilem) toxuması da əlavə dayaq rolunu oynayır — o, gövdəni daxildən sərtləşdirir, beləliklə ağacın hündür boy atmasına imkan yaradır. Turqor təzyiqi isə hüceyrələrin daxilində SUYUN yaratdığı təzyiqdir — su dolu vakuol hüceyrə membranını dartaraq hüceyrəni gərgin, dolğun saxlayır. Bütün hüceyrələr bu şəkildə gərgin olduqda bitki dik, yarpaqları açıq olur. OTSAQ BİTKİLƏR (məs. otlar) əsasən turqor təzyiqinə söykənir — onlarda mexaniki toxuma zəif inkişaf etmişdir. Su çatışmazlığı olduqda turqor təzyiqi azalır, hüceyrələr boşalır və bitki SOLUR — yarpaqları sallanır, gövdəsi əyilir. Bu hadisə turqorun nə qədər vacib olduğunu əyani göstərir.

📌Nümunə

Məsələn: otaq gülünü suvarmağı unutsanız, bir neçə gün sonra onun yarpaqlarının sallandığını görərsiniz — bu, turqor təzyiqinin azalmasıdır; su verildikdən sonra hüceyrələr yenidən su ilə dolur, turqor bərpa olunur və bitki dikəlir.

Əsas terminlər

Mexaniki toxuma — Sərt, qalın divarlı hüceyrələrdən ibarət toxuma — gövdəyə və budaqlara möhkəmlik verir. Xüsusilə ağac və kollarda aydın ifadə olunur.
Turqor təzyiqi — Hüceyrə daxilində suyun yaratdığı təzyiq — su dolu vakuol hüceyrə membranını dartaraq hüceyrəni gərgin, dolğun saxlayır.
Odun (ksilem) toxuması — Ağac gövdəsini daxildən sərtləşdirən toxuma — mexaniki toxuma ilə yanaşı əlavə dayaq rolu oynayır, ağacın hündür boy atmasına imkan yaradır.
Otsaq bitkilər — Ot kimi dayaq üçün əsasən turqor təzyiqinə söykənən bitkilər — onlarda mexaniki toxuma zəif inkişaf etmişdir.
Solma — Su çatışmazlığı nəticəsində turqor təzyiqinin azalması ilə baş verən hal — hüceyrələr boşalır, yarpaqlar sallanır, gövdə əyilir.
Vakuol — Hüceyrə daxilində su ilə dolu olan orqanoid — su itirəndə kiçilir, hüceyrə membranı dartılmır və hüceyrə boşalır.
Ağac və otsaq bitkilərdə dayaq mexanizmlərinin müqayisəsi
XüsusiyyətAğac və kollarOtsaq bitkilər (otlar)
Əsas dayaq mexanizmiTurqor təzyiqi + mexaniki toxuma + odun (ksilem)Əsasən turqor təzyiqi
Mexaniki toxumaİnkişaf etmiş, aydın ifadə olunurZəif inkişaf etmişdir
Əlavə dayaqOdun (ksilem) toxuması gövdəni daxildən sərtləşdirirƏlavə dayaq toxuması yoxdur
Su çatışmazlığındaHər üç mexanizm zəifləyir, lakin mexaniki toxuma və odun qismən dayağı saxlayırTurqor təzyiqi azalır, bitki tez solur

Ağac və kollar çoxqatlı dayaq sisteminə malikdir; otsaq bitkilər isə əsasən turqor təzyiqinə söykənir.

✎Otaq gülünün solması və bərpası
  1. 1Suvarılmadıqda: Otaq gülünü bir neçə gün suvarmağı unutduqda torpaqdakı su azalır. Hüceyrələr su itirir, vakuollar kiçilir, turqor təzyiqi azalır. Hüceyrələr boşalır, nəticədə yarpaqlar sallanır, gövdə əyilir — bitki solur.
  2. 2Su verildikdə: Bitkiyə su verildikdən sonra köklər suyu udur, su hüceyrələrə, xüsusilə vakuollara daxil olur. Vakuol genişlənir, hüceyrə membranı dartılır — turqor təzyiqi bərpa olunur. Hüceyrələr yenidən gərgin, dolğun hala gəlir, bitki dikəlir, yarpaqları açılır.
  3. 3Nəticə: Bu müşahidə göstərir ki, solmanın səbəbi turqor təzyiqinin azalmasıdır, toxumaların zədələnməsi deyil. Su ilə turqor bərpa olunur və bitki öz formasına qayıdır.
🚫Tez-tez səhv

SƏHV: Dayaq mexanizmi kimi YALNIZ mexaniki toxumanı və ya YALNIZ turqor təzyiqini göstərmək. Bitkilər hər ikisindən istifadə edir — onlar birlikdə işləyir. İmtahanda ikisini də qeyd etmək lazımdır.

💡Qeyd

YADDA SAXLA: Ağacın möhkəmliyi TƏKCƏ mexaniki toxuma ilə izah oluna bilməz — turqor təzyiqi və odun (ksilem) toxuması da dayaqda iştirak edir. Otsaq bitkilərdə isə əsas dayaq turqor təzyiqidir, mexaniki toxuma zəifdir. Bu fərqi qarışdırma.

Qaydalar

  1. 1Bitkilərdə dayaq İKİ əsas mexanizmlə təmin olunur: MEXANİKİ TOXUMA (sərt, qalın divarlı hüceyrələr — gövdəni möhkəmləndirir) və TURQOR TƏZYİQİ (hüceyrə daxilində suyun yaratdığı təzyiq — hüceyrəni gərgin saxlayır). Bunlardan yalnız birini xatırlamaq SƏHVDİR: bitki dayaq üçün hər ikisindən istifadə edir.
  2. 2Ağac və kollarda əlavə olaraq ODUN (KSİLEM) toxuması da dayaq rolunu oynayır — bu, gövdəni daxildən sərtləşdirir. Otsaq bitkilərdə (otlarda) isə əsasən TURQOR TƏZYİQİ dayağı təmin edir — mexaniki toxuma zəif inkişaf edib.
  3. 3Su çatışmazlığında turqor təzyiqi AZALIR, hüceyrələr boşalır — bitki SOLUR (yarpaqlar sallanır, gövdə əyilir). Su verildikdə hüceyrələr yenidən dolur, turqor təzyiqi BƏRPA olunur, bitki dikəlir. Solmanın səbəbi turqor təzyiqinin azalmasıdır, toxumaların zədələnməsi deyil.
  4. 4TURQOR təzyiqi hüceyrənin formasının saxlanmasını təmin edir. Hüceyrələr su itirəndə vakuol kiçilir, hüceyrə membranı dartılmır — nəticədə hüceyrə boşalır, bitki hissələri öz sərtliyini itirir.
  5. 5Otsaq bitkilər ilə ağac/kolların dayaq mexanizmlərini qarışdırmayın: otlarda əsasən turqor + zəif mexaniki toxuma; ağaclarda turqor + inkişaf etmiş mexaniki toxuma + odun (ksilem). Ağacın möhkəmliyi təkcə mexaniki toxuma ilə izah oluna bilməz.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq