Bitkilərin yeraltı qidalanması
Su və mineral maddələrin kökdən mənimsənilməsi.
Bitkilərin YERALTI QİDALANMASI — kök sistemi vasitəsilə torpaqdan SU və MİNERAL MADDƏLƏRİN mənimsənilməsidir. Bu prosesin əsas icraçı orqanı KÖK, xüsusilə də kökün uc hissəsində yerləşən KÖK TÜKCÜKLƏRİDİR. Kök tükcükləri mikroskopik ölçüdə olub, torpaqla təmas səthini xeyli artırır — məhz bu tükcüklər vasitəsilə su və mineral maddələr (azot, fosfor, kalium birləşmələri) torpaqdan sorulur. Mənimsənilən su və mineral maddələr KSİLEM (odun borusu) adlanan ötürücü toxuma ilə köklərdən gövdəyə, oradan isə yarpaqlara doğru YUXARI istiqamətdə daşınır. Mineral maddələrin çatışmazlığı bitkinin inkişafına mənfi təsir edir: məsələn, AZOT çatışmazlığı yarpaqların saralmasına, böyümənin ləngiməsinə səbəb olur. Bu səbəbdən əkinçilikdə torpağın münbitliyini artırmaq üçün GÜBRƏ verilir — gübrə torpağa lazımi mineral maddələri qaytarır. Yeraltı qidalanma fotosintezdən tamamilə FƏRQLİDİR: yeraltı qidalanma zamanı bitki hazır su və mineral maddələri alır, fotosintez isə yarpaqlarda işıq enerjisi hesabına üzvi maddələrin (qida) YARADILMASIDIR.
Məsələn: əkin sahəsinə azot gübrəsi verildikdə, bitkilərin kök tükcükləri azotu mənimsəyir, ksilem vasitəsilə yarpaqlara daşıyır, nəticədə bitki yaşıl, canlı böyüyür; gübrə verilmədikdə isə yarpaqlar saralır, bitki zəif inkişaf edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Yeraltı qidalanma | Fotosintez |
|---|---|---|
| Baş verdiyi orqan | Kök (kök tükcükləri) | Yarpaq |
| Prosesin mahiyyəti | Hazır su və mineral maddələrin sorulması | Üzvi maddələrin (qidanın) yaradılması |
| Enerji mənbəyi | Enerji tələb olunmur | İşıq enerjisi |
| Daşıma yolu | Ksilem (odun borusu) ilə yuxarı | Floem (ələk borusu) ilə aşağı və yuxarı |
Yeraltı qidalanma və fotosintez bir-birindən tamamilə fərqli proseslərdir: birinci hazır maddələri alır, ikinci isə üzvi maddə yaradır.
- 1Gübrənin verilməsi: Əkin sahəsinə azot gübrəsi verilir. Gübrə torpağa azot birləşmələri əlavə edir.
- 2Mənimsəmə: Bitkinin kök tükcükləri torpaqdakı azot birləşmələrini su ilə birlikdə sorur.
- 3Daşınma: Mənimsənilən azot ksilem (odun borusu) vasitəsilə kökdən gövdəyə, oradan isə yarpaqlara doğru yuxarı daşınır.
- 4Nəticə: Azotla təmin olunan bitki yaşıl və canlı böyüyür. Gübrə verilmədikdə isə yarpaqlar saralır, bitki zəif inkişaf edir.
Yeraltı qidalanma ilə fotosintezi qarışdırmayın. Yeraltı qidalanma zamanı bitki hazır su və mineral maddələri alır, üzvi maddə yaratmır. Üzvi maddələr fotosintez nəticəsində yarpaqlarda əmələ gəlir.
Həddindən artıq suvarma zərərlidir. Torpaqda həddindən artıq su olduqda hava qalmır, köklər tənəffüs edə bilmir və çürüyür. Yeraltı qidalanma üçün torpaqda həm su, həm də hava olmalıdır.
Qaydalar
- 1Bitkilərin yeraltı qidalanması KÖK vasitəsilə həyata keçir. Mənimsəmənin əsas yeri kökün uc hissəsindəki KÖK TÜKCÜKLƏRİDİR — onlar torpaqla təmas səthini artıraraq suyun və mineral maddələrin sorulmasını asanlaşdırır. Kökün qalın hissələri deyil, məhz nazik tükcüklər mənimsəmədə əsas rol oynayır.
- 2Torpaqdan mənimsənilən ƏSAS maddələr: SU və MİNERAL MADDƏLƏR (azot, fosfor, kalium birləşmələri kimi). Yeraltı qidalanma zamanı bitki HAZIR qeyri-üzvi maddələri alır — üzvi maddə YARATMIR (üzvi maddələr fotosintez nəticəsində yarpaqlarda əmələ gəlir). Bu iki prosesi QARIŞDIRMAYIN.
- 3Su və mineral maddələr KSİLEM (odun borusu) vasitəsilə YUXARI istiqamətdə daşınır: kök → gövdə → yarpaqlar. Ksilem yuxarı daşıma üçündür. Floem (ələk borusu) isə üzvi maddələri (fotosintez məhsullarını) aşağı və yuxarı daşıyır — su/mineral daşınmasında floem iştirak etmir.
- 4Mineral maddələrin çatışmazlığı bitkinin inkişafını LƏNGİDİR, xəstəliklərə qarşı davamlılığını azaldır. Məsələn: AZOT çatışmazlığı — yarpaqların saralması, boyatmanın zəifləməsi; FOSFOR çatışmazlığı — kök sisteminin zəif inkişafı. Buna görə əkinçilikdə torpağa GÜBRƏ verilir.
- 5Torpaqda su çatışmazlığı (quraqlıq) olduqda: kök tükcükləri suyu mənimsəyə bilmir → bitki solur. Həddindən artıq suvarma da zərərlidir — torpaqda hava qalmadığı üçün köklər tənəffüs edə bilmir, çürüyür. Yeraltı qidalanma üçün torpaqda HƏM SU, HƏM DƏ HAVA olmalıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir