Canlı orqanizmlərdə hərəkət və dayaq sistemi
Hərəkətin canlılar aləmindəki müxtəlifliyi.
Hərəkət canlıların ən əsas xüsusiyyətlərindən biridir — bütün canlı orqanizmlər müəyyən formada hərəkət qabiliyyətinə malikdirlər, lakin bu hərəkət formaları orqanizm qruplarına görə fərqlənir. HEYVANLAR adətən YERDƏYİŞMƏ hərəkəti edir — yəni bir yerdən başqa yerə aktiv şəkildə hərəkət edirlər. Yerdəyişmənin müxtəlif formaları var: üzmə (balıqlar, delfinlər), uçma (quşlar, həşəratlar), qaçma (canavar, ceyran), sürünmə (ilan, tısbağa), hoppanma (dovşan, qurbağa). Bu yerdəyişməni təmin etmək üçün heyvanlarda DAYAQ-HƏRƏKƏT sistemi formalaşmışdır: SKELET bədənə dayaq, forma və bəzi hallarda qoruma verir, ƏZƏLƏLƏR isə yığılaraq sümükləri hərəkət etdirir. BİTKİLƏR isə yerdəyişmə hərəkəti ETMİR — onlar torpağa bərkidilmiş halda yaşayırlar. Lakin bu, bitkilərin heç bir hərəkət etməməsi demək deyil: bitkilər YERDƏYİŞMƏYƏN hərəkət — TROPİZM göstərirlər (məsələn, gövdənin işığa doğru, kökün isə suya doğru böyümə istiqamətini dəyişməsi). Skelet iki əsas tipə bölünür: XARİCİ skelet (bədənin xaricində yerləşən, məsələn həşəratlarda xitin qatı, xərçənglərdə əhəngli qalın örtük) və DAXİLİ skelet (bədənin daxilində yerləşən, məsələn onurğalı heyvanlarda sümük skeleti).
Məsələn: kəpənək xarici xitin skeletə malikdir — onun bədəni xaricdən möhkəm örtüklə qorunur; insanda isə daxili sümük skeleti bədənin formasını saxlayır, daxili orqanları (beyin, ürək, ağciyər) qoruyur və əzələlərlə birlikdə hərəkətimizi təmin edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Xarici skelet | Daxili skelet |
|---|---|---|
| Yerləşdiyi yer | Bədənin xaricində | Bədənin daxilində |
| Material | Xitin qatı və ya əhəngli örtük | Sümük toxuması |
| Hansı canlılarda olur | Həşəratlar (kəpənək), xərçənglər | Onurğalı heyvanlar (insan, quş, balıq) |
| Nümunə | Kəpənəyin xitin örtüyü | İnsanın sümük skeleti |
Skelet tiplərinin əsas fərqləri: xarici skelet bədəni xaricdən örtür, daxili skelet isə bədənin içərisində yerləşir.
- 1Kəpənək (xarici skelet): Kəpənək onurğasız heyvandır. Onun bədəni xaricdən möhkəm xitin qatı ilə örtülmüşdür. Bu xarici skelet bədənə dayaq və forma verir, həm də bədəni xarici təsirlərdən qoruyur. Əzələlər bu xarici örtüyə daxildən birləşərək hərəkəti təmin edir.
- 2İnsan (daxili skelet): İnsan onurğalı heyvandır. Onun skeleti bədənin daxilində yerləşən sümüklərdən ibarətdir. Daxili skelet bədənin formasını saxlayır, daxili orqanları (beyin, ürək, ağciyər) zədələrdən qoruyur. Əzələlər sümüklərə birləşərək yığılır və bədən hissələrini hərəkət etdirir.
- 3Əsas fərq: Kəpənəkdə skelet xaricdə — bədəni örtür; insanda isə skelet daxildə — bədənin içərisindədir. Hər iki halda əzələlər skeletə birləşərək hərəkəti təmin edir.
Bitkilər heç bir hərəkət etmir — bu səhvdir. Bitkilər yerdəyişmə etməsələr də, tropizm adlanan yerdəyişməyən hərəkət göstərirlər: gövdə işığa doğru, kök isə suya doğru böyümə istiqamətini dəyişir.
Xarici və daxili skelet anlayışlarını qarışdırmayın. Xarici skelet bədənin xaricindədir (kəpənək, xərçəng), daxili skelet isə bədənin daxilindədir (insan, quş, balıq). İmtahanda 'kəpənəyin daxili skeleti var' kimi səhv cavablar tez-tez verilir — diqqətli olun.
Qaydalar
- 1Hərəkət canlıların ƏSAS xüsusiyyətlərindən biridir. HEYVANLAR YERDƏYİŞMƏ hərəkəti (üzmə, uçma, qaçma, sürünmə), BİTKİLƏR isə YERDƏYİŞMƏYƏN hərəkət (tropizm — işığa/suya doğru əyilmə) göstərir. Bitkilərin heç bir hərəkət etmədiyini düşünmək SƏHVDİR.
- 2Dayaq-hərəkət sistemi iki əsas hissədən ibarətdir: SKELET (dayaq, forma, qoruma funksiyaları) və ƏZƏLƏLƏR (yığılaraq hərəkəti təmin edir). Skelet əzələlər üçün dayaq nöqtəsi rolunu oynayır.
- 3XARİCİ skelet bədənin XARİCİNDƏ yerləşir (həşəratlarda XİTİN qatı, xərçənglərdə əhəngli örtük). DAXİLİ skelet bədənin DAXİLİNDƏ yerləşir (onurğalı heyvanlarda SÜMÜK skeleti). Bu ikisini qarışdırmayın: kəpənək/xərçəng = xarici, insan/quş/balıq = daxili.
- 4Əzələlər YIĞILMA qabiliyyətinə malikdir — yığılaraq qısalır və birləşdikləri sümükləri hərəkət etdirir. Əzələlər olmadan skelet təkbaşına hərəkət edə bilməz.
- 5TROPİZM bitkilərin xarici təsirə (işıq, su, cazibə qüvvəsi) cavab olaraq böyümə istiqamətini dəyişməsidir. Bu, yerdəyişməyən hərəkətdir — bitki yerini dəyişmir, sadəcə istiqamətlənmiş böyümə göstərir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir