bio6-4.4· IV Bölmə: Bitkilərin generativ orqanları· ~13 dəq

Meyvə

Meyvənin əmələ gəlməsi və növləri.

Meyvə — mayalanmadan sonra çiçəyin YUMURTALIĞININ inkişafı nəticəsində əmələ gələn, toxumları əhatə edən və qoruyan generativ orqandır. Bu o deməkdir ki, meyvə toxumdan DEYİL, yumurtalıq divarından inkişaf edir; toxum isə toxum tomurcuğundan əmələ gəlir. Hər bir meyvə iki əsas hissədən ibarətdir: MEYVƏ QABIĞI (yumurtalıq divarının yetişib dəyişilməsindən əmələ gələn xarici qat) və TOXUM(LAR) (meyvənin içərisində yerləşən, mayalanmış toxum tomurcuqlarından inkişaf edən hissə). Meyvələr iki böyük qrupa bölünür: QURU meyvələr (yetişəndə quruyan, bəziləri açılıb toxumu tökən — məs. paxla, qutucuq; bəziləri açılmır — məs. fındıq, buğda dənəsi) və ŞİRƏLİ meyvələr (ətli, şirəli, sulu hissəyə malik — məs. alma, gilas, pomidor, qovun). Həmçinin meyvələr əmələ gəlmə mənbəyinə görə TƏKMEYVƏ (bir çiçəkdən bir meyvə — məs. alma, şaftalı) və QRUP (mürəkkəb) MEYVƏ (bir çiçək qrupundan əmələ gələn — məs. tut, ananas) və ya TOPLU MEYVƏ (bir çiçəkdə çoxlu dişicikdən — məs. moruq) ola bilər. Meyvənin bioloji əhəmiyyəti ikili xarakter daşıyır: birincisi, toxumları mexaniki zədələrdən, qurumaqdan, temperatur dəyişikliklərindən qorumaq; ikincisi, toxumların müxtəlif vasitələrlə (külək — qanadlı/ağciyərli meyvələr; heyvan — ətli, yeməli meyvələr; su — üzən meyvələr) yayılmasına kömək etməkdir.

📌Nümunə

Məsələn: zəncirotunun meyvələrindəki tükcüklü çıxıntılar onları külək vasitəsilə uzaqlara aparır; almanın şirəli hissəsi heyvanları cəlb edir, heyvan meyvəni yeyir, toxumları isə başqa yerə daşıyır — beləliklə meyvə toxumların yayılmasını təmin edir.

Qrafiklər

Meyvə növləri: şirəli meyvələr (giləmeyvə, çəyirdəkli) və quru meyvələr (qoza, paxla)
Meyvə növləri: şirəli meyvələr (giləmeyvə, çəyirdəkli) və quru meyvələr (qoza, paxla)

Əsas terminlər

Meyvə — Mayalanmadan sonra çiçəyin yumurtalığının inkişafı nəticəsində əmələ gələn, toxumları əhatə edən və qoruyan generativ orqandır.
Meyvə qabığı — Yumurtalıq divarının yetişib dəyişilməsindən əmələ gələn xarici qatdır; bəzi meyvələrdə quru və sərt, bəzilərində isə ətli və şirəli olur.
Quru meyvələr — Yetişəndə quruyan meyvələrdir. Bəziləri açılıb toxumu tökür (açılan: paxla, qutucuq), bəziləri isə açılmır (açılmayan: fındıq, buğda dənəsi).
Şirəli meyvələr — Ətli, şirəli, sulu hissəyə malik olan meyvələrdir. Məsələn: alma, gilas, pomidor, qovun, şaftalı.
Təkmeyvə — Bir çiçəkdən bir meyvə kimi əmələ gələn meyvə növüdür. Məsələn: alma, şaftalı, ərik.
Qrup (mürəkkəb) meyvə — Bir çiçək qrupundan əmələ gələn meyvə növüdür. Məsələn: tut, ananas. Bir çiçəkdə çoxlu dişicikdən əmələ gələnə isə toplu meyvə deyilir (moruq, çiyələk).
Meyvələrin əsas təsnifatı
Meyvə qrupuYarımqrupXüsusiyyətləriNümunələr
Quru meyvələrAçılanYetişəndə quruyur, açılıb toxumları tökülürPaxla, qutucuq
Quru meyvələrAçılmayanYetişəndə quruyur, lakin açılmırFındıq, buğda dənəsi
Şirəli meyvələr—Ətli, şirəli, sulu hissəyə malikdirAlma, gilas, pomidor, qovun

Cədvəl 1. Meyvələrin quruluşuna görə quru və şirəli meyvələrə bölünməsi.

✎Zəncirotu meyvəsinin külək vasitəsilə yayılması
  1. 1Meyvənin xüsusi quruluşu: Zəncirotunun meyvələrində tükcüklü çıxıntılar vardır. Bu çıxıntılar meyvəni yüngülləşdirir və onun havada asanlıqla uçmasına şərait yaradır.
  2. 2Yayılma mexanizmi: Külək əsdikdə tükcüklü meyvələr qoparaq hava axını ilə uzaq məsafələrə daşınır. Bu, küləklə yayılmanın tipik nümunəsidir.
  3. 3Bioloji nəticə: Meyvə yetişdiyi yerdən uzaqda — yeni torpaq sahəsinə düşür. Nəticədə toxumlar geniş əraziyə yayılır, növün çoxalması və yayılma arealının genişlənməsi təmin olunur.
🚫Tez-tez səhv

Yanlış fikir: "Meyvə toxumdan əmələ gəlir." Bu səhvdir! Meyvə çiçəyin YUMURTALIĞINDAN (yumurtalıq divarından) əmələ gəlir. Toxum isə TOXUM TOMURCUĞUNDAN əmələ gəlir. Bu ikisini qarışdırmayın: yumurtalıq meyvəyə, toxum tomurcuğu isə toxuma çevrilir.

💡Qeyd

Yadda saxlamaq üçün: "Yumurtalıqdan meyvə, toxum tomurcuğundan toxum" — ikisi tamamilə fərqli mənbədən inkişaf edir. Həmçinin quru meyvələrdə meyvə qabığı quruyur, şirəli meyvələrdə isə ətli və sulu olur. Paxla və qutucuq yetişəndə öz-özünə açılaraq toxumu tökür, fındıq və buğda dənəsi isə açılmır.

Qaydalar

  1. 1Meyvə mayalanmadan sonra çiçəyin YUMURTALIĞINDAN (yumurtalıq divarından) əmələ gəlir, TOXUMDAN DEYİL. Toxum isə TOXUM TOMURCUĞUNDAN əmələ gəlir. Bu ikisini qarışdırmayın: meyvə = yumurtalıqdan, toxum = toxum tomurcuğundan.
  2. 2Meyvə iki əsas hissədən ibarətdir: MEYVƏ QABIĞI (yumurtalıq divarından) və TOXUM(LAR) (toxum tomurcuqlarından). Meyvə qabığı bəzi meyvələrdə quru və sərt, bəzilərində ətli və şirəlidir.
  3. 3Meyvələr QURU (yetişəndə quruyan: paxla, qutucuq, fındıq, buğda dənəsi) və ŞİRƏLİ (ətli, sulu hissəyə malik: alma, gilas, şaftalı, pomidor) olur. Quru meyvələrin özü də açılan (paxla, qutucuq) və açılmayan (fındıq, dənə) növlərə bölünür.
  4. 4TƏKMEYVƏ bir çiçəkdən bir meyvə kimi əmələ gəlir (alma, ərik). QRUP (mürəkkəb) MEYVƏ bir çiçək qrupundan (tut, ananas), TOPLU MEYVƏ isə bir çiçəkdə çoxlu dişicikdən (moruq, çiyələk) əmələ gəlir.
  5. 5Meyvənin bioloji əhəmiyyəti: toxumları qorumaq (mexaniki zədə, quruma, temperatur dəyişikliyi) və toxumların yayılmasını təmin etməkdir (külək, heyvan, su, öz-özünə səpələnmə vasitəsilə).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq