Toxumun quruluşu
Toxum qabığı, endosperm, rüşeym.
Toxum — mayalanmadan sonra çiçəyin toxum tomurcuğundan inkişaf edən, yeni bitkinin başlanğıcı olan generativ orqandır. Hər bir toxum üç əsas hissədən ibarətdir: TOXUM QABIĞI — xarici, möhkəm, qoruyucu təbəqədir, rüşeymi xarici zədələrdən, qurumaqdan və mikroorqanizmlərdən mühafizə edir; RÜŞEYM — toxumun ən mühüm, canlı hissəsidir, gələcək bitkinin kiçik başlanğıcıdır, özü dörd hissədən — rüşeym kökcüyü, rüşeym gövdəciyi, rüşeym tumurcuğu və LƏPƏLƏRDƏN ibarətdir; ENDOSPERM — bəzi toxumlarda rast gəlinən, rüşeymin ilkin inkişafı üçün ehtiyat qida (nişasta, yağ, zülal) toplanan xüsusi toxumadır. Bütün toxumlarda endosperm olmur — məsələn, lobya, noxud, paxla kimi bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri endospermdə deyil, LƏPƏLƏRDƏ toplanır; buğda, qarğıdalı toxumlarında isə endosperm mövcuddur. Bitkilər ləpə sayına görə iki böyük qrupa bölünür: BİRLƏPƏLİLƏR (rüşeymində bir ləpə olanlar — buğda, qarğıdalı, soğan) və İKİLƏPƏLİLƏR (rüşeymində iki ləpə olanlar — lobya, günəbaxan, noxud).
Məsələn: lobya toxumunu islatdıqda toxum qabığı açılır, içərisində iki ətli ləpə (ehtiyat qida), onların arasında isə kiçik rüşeym aydın görünür — bu iki ləpə lobyanın ikiləpəli bitki olduğunu sübut edir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlamət | Birləpəlilər | İkiləpəlilər |
|---|---|---|
| Ləpələrin sayı | Bir ləpə | İki ləpə |
| Endospermin olması | Endosperm var (buğda, qarğıdalı) | Endosperm yoxdur, qida ləpələrdə toplanır (lobya, noxud) |
| Nümunə bitkilər | Buğda, qarğıdalı, soğan, düyü | Lobya, günəbaxan, noxud, paxla |
Ləpə sayına görə bitkilər iki böyük qrupa bölünür. Endospermin olub-olmaması da bu qruplarla əlaqəlidir.
- 1Addım 1: Quru lobya toxumunu bir neçə saat suda isladın. Toxum qabığı şişir və yumşalır.
- 2Addım 2: Islanmış toxumun toxum qabığını ehtiyatla ayırın. İçəridə iki ətli ləpə görünür — bunlar ehtiyat qida maddələrinin toplandığı hissələrdir.
- 3Addım 3: İki ləpəni ehtiyatla aralayın. Onların arasında kiçik rüşeym aydın görünür. Rüşeym kökcüyü, rüşeym gövdəciyi və rüşeym tumurcuğunu ayırd edə bilərsiniz.
- 4Nəticə: İki ləpənin olması lobyanın ikiləpəli bitki olduğunu sübut edir. Lobya toxumunda endosperm yoxdur — ehtiyat qida maddələri məhz ləpələrdə toplanmışdır.
Endospermi rüşeymin tərkib hissəsi kimi düşünmək səhvdir. Endosperm rüşeymdən ayrı, müstəqil toxumadır və bütün toxumlarda olmur. Lobya, noxud, paxla kimi ikiləpəlilərdə endosperm yoxdur — ehtiyat qida ləpələrdə toplanır.
Toxum ilə meyvəni qarışdırmayın! Mayalanmadan sonra toxum toxum tomurcuğundan, meyvə isə yumurtalıqdan inkişaf edir. Toxum bitkinin generativ orqanıdır.
Qaydalar
- 1Toxumun üç əsas hissəsi: TOXUM QABIĞI (qoruyucu xarici təbəqə), RÜŞEYM (gələcək bitkinin başlanğıcı — rüşeym kökcüyü, gövdəciyi, tumurcuğu, ləpələr), ENDOSPERM (rüşeymin ilkin inkişafı üçün ehtiyat qida toxuması). Endosperm rüşeymin tərkib hissəsi DEYİL, ayrıca toxumadır; həm də HƏR toxumda olmur.
- 2Bütün toxumlarda endosperm yoxdur — lobya, noxud, paxla kimi bitkilərdə ehtiyat qida LƏPƏLƏRDƏ toplanır, endosperm YOXDUR. Buğda, qarğıdalı kimi taxıl bitkilərinin toxumlarında isə endosperm VARDIR. Bunu qarışdırmayın.
- 3Ləpə sayına görə bitkilər İKİ qrupa bölünür: BİRLƏPƏLİLƏR (bir ləpə — məs. buğda, qarğıdalı, düyü) və İKİLƏPƏLİLƏR (iki ləpə — məs. lobya, günəbaxan, noxud, paxla). Ləpə sayını doğru bitki nümunəsi ilə əlaqələndirin.
- 4Toxum — bitkinin GENERATİV orqanıdır (cinsi çoxalma ilə bağlıdır). Mayalanmadan sonra TOXUM TOMURCUĞUNDAN inkişaf edir. Toxumu meyvə ilə qarışdırmayın: meyvə YUMURTALIQDAN, toxum isə toxum tomurcuğundan əmələ gəlir.
- 5Cücərmə zamanı ehtiyat qida RÜŞEYM tərəfindən istifadə olunur — bu qidanın mənbəyi endosperm (varsa) və ya LƏPƏLƏRDİR. Rüşeym kökcüyü cücərmədə İLK çıxan hissədir, dərhal torpağa doğru uzanır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir