Bitkinin orqanlarının yerüstü şəkildəyişmələri
Bığcıqlar, tikanlar, sürünən zoğlar — mənşəyə görə fərqləndirilməsi.
Bəzi bitkilərdə yerüstü vegetativ orqanlar — gövdə və yarpaq — əsas funksiyalarından əlavə, xüsusi funksiyalar yerinə yetirmək üçün dəyişikliyə uğramışdır. Bu YERÜSTÜ ŞƏKİLDƏYİŞMƏLƏR üç əsas tipə ayrılır. BIĞCIQLAR — dəstək funksiyası daşıyan, başqa cisimlərə sarılaraq bitkinin yuxarı qalxmasına kömək edən incə çıxıntılardır. Üzüm bığcıqları dəyişilmiş GÖVDƏ (zoğun uc hissəsindən), noxud bığcıqları isə dəyişilmiş YARPAQ mənşəlidir. TİKANLAR — qorunma funksiyası daşıyan sərt, iti çıxıntılardır. Yemişan tikanları dəyişilmiş GÖVDƏDİR (qoltuq tumurcuğundan əmələ gəlir), kaktus tikanları isə dəyişilmiş YARPAQDIR (su itkisinin qarşısını da alır). SÜRÜNƏN ZOĞLAR (yerüstü stolonlar) — üfüqi uzanaraq düyün yerlərindən kök atıb yeni bitkilər əmələ gətirən yerüstü gövdələrdir; çiyələk bu yolla vegetativ çoxalır. Bütün bu strukturlar ayrıca orqan deyil — gövdə və ya yarpağın dəyişilmiş formalarıdır.
Məsələn: üzüm bığcığı ağac budağına sarılaraq bitkini işığa doğru qaldırır — bu, dəstək funksiyasıdır; noxud bığcığı isə mürəkkəb yarpağın yarpaqcıqlarının dəyişməsindən əmələ gəlmişdir.
Əsas terminlər
| Şəkildəyişmə | Funksiyası | Nümunə | Mənşəyi | Əmələ gəldiyi yer |
|---|---|---|---|---|
| Bığcıq | Dəstək — başqa cisimlərə sarılaraq bitkini işığa doğru qaldırır | Üzüm | Gövdə | Zoğun uc hissəsi |
| Bığcıq | Dəstək — başqa cisimlərə sarılaraq bitkini işığa doğru qaldırır | Noxud | Yarpaq | Mürəkkəb yarpağın yarpaqcıqları |
| Tikan | Qorunma — bitkini heyvanlardan qoruyur | Yemişan | Gövdə | Qoltuq tumurcuğu |
| Tikan | Qorunma — bitkini heyvanlardan qoruyur; həmçinin su itkisinin qarşısını alır | Kaktus | Yarpaq | Yarpaq ayası |
| Sürünən zoğ | Çoxalma — düyün yerlərindən kök ataraq yeni bitkilər əmələ gətirir | Çiyələk | Gövdə | Yerüstü gövdə |
- 1Vəziyyət: Bir üzüm bitkisi ağacın yanında bitmişdir. Zoğun uc hissəsindən incə, spiralvari bığcıqlar əmələ gəlmişdir.
- 2Hadisə: Bığcıq ağacın budağına sarılır. Sarılma nəticəsində bitkinin gövdəsi yuxarı qalxır və yarpaqları daha çox günəş işığı alır.
- 3Nəticə: Bu, dəstək funksiyasıdır. Bığcıq gövdə mənşəli olduğu üçün dəyişilmiş gövdədir, ayrıca orqan deyil. Bitki dayaq əldə edərək daha yaxşı inkişaf edir.
Şagirdlər tez-tez bütün tikanların yarpaq mənşəli olduğunu düşünürlər. Bu səhvdir: yemişan tikanı gövdə mənşəlidir, qoltuq tumurcuğundan əmələ gəlir. Yalnız kaktus tikanı yarpaq mənşəlidir.
Bığcıqları köklərlə qarışdırmaq olmaz. Bığcıqlar yerüstü orqanlardır (gövdə və ya yarpağın dəyişilmiş forması), köklər isə torpaq altında yerləşir. Çiyələyin sürünən zoğları bəzən «bığ» adlansa da, əsl bığcıqlardan fərqli olaraq çoxalma funksiyası daşıyır.
Qaydalar
- 1Bığcıqlar DƏSTƏK funksiyası daşıyır — başqa cisimlərə sarılaraq bitkinin yuxarı qalxmasına kömək edir; üzüm bığcığı GÖVDƏ (zoğ), noxud bığcığı isə YARPAQ mənşəlidir.
- 2Tikanlar QORUNMA funksiyası daşıyır — bitkini heyvanlardan qoruyur; yemişan tikanı GÖVDƏ (qoltuq tumurcuğundan), kaktus tikanı isə YARPAQ mənşəlidir.
- 3Sürünən zoğlar (stolonlar) ÇOXALMA funksiyası daşıyır — üfüqi uzanaraq düyün yerlərindən kök atır və yeni bitkilər əmələ gətirir; çiyələyin «bığları» buna nümunədir.
- 4Bütün tikanlar yarpaq mənşəli DEYİL — yemişan tikanları gövdə mənşəlidir; bığcıqları isə KÖKLƏ qarışdırmayın — bığcıqlar yerüstü orqanlardır, köklər isə torpaq altındadır.
- 5Hər üç şəkildəyişmə (bığcıq, tikan, sürünən zoğ) ayrıca yeni orqan deyil — gövdə və ya yarpağın DƏYİŞİLMİŞ formasıdır; mənşəyini müəyyən etmək üçün bitkinin hansı hissəsindən əmələ gəldiyinə baxmaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir