Bitkinin orqanlarının yeraltı şəkildəyişmələri
Kök yumrusu, soğanaq, kökümsov.
Bəzi bitkilərdə vegetativ orqanlar — kök və ya gövdə — torpaq altında dəyişikliyə uğrayaraq ehtiyat maddə toplamaq, əlverişsiz şəraitdə yaşamaq və vegetativ çoxalmaq funksiyası qazanmışdır. Bu YERALTI ŞƏKİLDƏYİŞMƏLƏR dörd əsas tipə ayrılır: KÖK YUMRUSU — köklərdə qida maddələrinin toplanması ilə yaranan qalınlaşmadır (məsələn, şirin kartof — batat, dahlia/georgin); bu, dəyişilmiş kökdür. GÖVDƏ YUMRUSU — yeraltı gövdənin uc hissəsinin şişərək qalınlaşmasıdır; kartof yumrusu buna ən yaxşı nümunədir — üzərindəki «gözcüklər» əslində tumurcuqlardır, bu da onun gövdə mənşəli olduğunu göstərir. SOĞANAQ — qısaldılmış yastı gövdə (soğanaq dənəciyi) ətrafında ətli ehtiyat yarpaqların sıx yığılmasıdır (soğan, sarımsaq, lalə). KÖKÜMSOV (rizom) — torpaq altında üfüqi istiqamətdə uzanan, düyünlü dəyişilmiş gövdədir; düyünlərdən kök və yeni zoğlar çıxır (zəncəfil, buğdayı, qamış). Vacib qeyd: bütün bu strukturlar kökün VƏ YA gövdənin dəyişilmiş formalarıdır — ayrıca orqan deyil.
Məsələn: kartof yumrusunun üzərindəki gözcüklərdən yeni bitki cücərə bilər — bu, onun dəyişilmiş gövdə olduğunu təsdiqləyir; əsl kök yumrusunda (batatda) isə gözcük (tumurcuq) olmur.
Əsas terminlər
| Tip | Mənşə | Quruluş xüsusiyyəti | Gözcük (tumurcuq) | Nümunə |
|---|---|---|---|---|
| Kök yumrusu | Kök | Kökün qalınlaşması | Yoxdur | Şirin kartof (batat), dahlia |
| Gövdə yumrusu | Gövdə | Gövdə ucunun şişməsi | Var (gözcüklər) | Kartof |
| Soğanaq | Gövdə + yarpaq | Yastı gövdə + ətli yarpaqlar | Var (dənəcikdə) | Soğan, sarımsaq, lalə |
| Kökümsov (rizom) | Gövdə | Üfüqi uzanan düyünlü gövdə | Var (düyünlərdə) | Zəncəfil, buğdayı, qamış |
Bu cədvəl dörd yeraltı şəkildəyişmə tipini mənşə, quruluş, gözcük varlığı və nümunələr üzrə müqayisə edir.
- 1Məsələ: Bizə iki yumru verilib: biri kartof, digəri şirin kartof (batat). Hansının gövdə yumrusu, hansının kök yumrusu olduğunu necə müəyyən edək?
- 2Həll: Hər iki yumrunu diqqətlə nəzərdən keçirək. Kartofun üzərində kiçik çökəkliklər — gözcüklər görürük. Bu gözcüklər əslində tumurcuqlardır; əlverişli şəraitdə onlardan yeni bitki cücərə bilər. Tumurcuq yalnız gövdəyə məxsus xüsusiyyət olduğu üçün bu, kartofun gövdə mənşəli, yəni gövdə yumrusu olduğunu sübut edir. Şirin kartofda (batatda) isə heç bir gözcük yoxdur — sadəcə qalınlaşmış kök toxumasıdır. Deməli, batat kök yumrusudur. Gözcüyün olub-olmaması iki yumrunu fərqləndirən əsas əlamətdir.
Ən çox yayılan səhv: kartof - kök yumrusu, batat - gövdə yumrusu demək. Əslində tərsinədir! Kartofun üzərindəki gözcüklər (tumurcuqlar) onun gövdə mənşəli olduğunu sübut edir, batatda isə gözcük yoxdur — o, dəyişilmiş kökdür.
Soğanaq heç vaxt sadəcə 'kök topası' deyil. Bu, qısaldılmış gövdə (soğanaq dənəciyi) və ətli ehtiyat yarpaqlardan ibarət kompleks quruluşdur. İmtahanda soğanağı sadəcə kök kimi təqdim etmək kobud səhv sayılır.
Qaydalar
- 1Kök yumrusu dəyişilmiş KÖK, gövdə yumrusu isə dəyişilmiş GÖVDƏdir — kartofun gözcükləri (tumurcuqları) onun gövdə mənşəli olduğunu sübut edir; şirin kartofda (batatda) gözcük olmur.
- 2Soğanaq qısalmış gövdə (soğanaq dənəciyi) + ətli ehtiyat yarpaqlardan ibarət kompleksdir — bu, yalnız kök deyil, gövdə və yarpaqların birgə dəyişilmiş formasıdır.
- 3Kökümsov (rizom) torpaq altında üfüqi uzanan dəyişilmiş GÖVDƏdir — düyünlərdən köklər çıxır, yuxarıya doğru isə yeni yaşıl zoğlar inkişaf edir.
- 4Yeraltı şəkildəyişmələrin hamısı iki əsas funksiya daşıyır: ehtiyat qida maddələrinin toplanması (yumrularda və soğanaqda nişasta, şəkər) və vegetativ çoxalma (gözcük, soğanaq dişciyi, rizom parçası ilə).
- 5Kartofun gövdə yumrusu ilə şirin kartofun kök yumrusunu qarışdırmayın — kartofda gözcük=tumurcuq var (gövdə mənşəli), batatda isə gözcük yoxdur (kök mənşəli); eyni zamanda soğanaq heç bir halda sadəcə kök topası deyil.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir