Gövdənin daxili quruluşu
Qabıq, kambi, odun və özək qatları.
Ağac gövdəsinin en kəsiyinə baxdıqda xaricdən daxilə doğru beş əsas qat görmək olar. Ən xaricdə QABIQ yerləşir — bu, gövdəni zədələrdən, həşəratlardan, göbələklərdən və əlverişsiz hava şəraitindən qoruyan möhkəm örtükdür. Qabığın altında LUBA (floem) qatı yerləşir; luba yarpaqlarda fotosintez nəticəsində hazırlanmış üzvi maddələri gövdə boyunca aşağıya — kökə doğru daşıyır. Luba ilə odun arasında nazik, bölünmə qabiliyyəti olan KAMBİ qatı yerləşir. Məhz kambi hüceyrələrinin bölünməsi gövdənin en istiqamətdə qalınlaşmasını təmin edir və hər il yeni hüceyrələr əmələ gətirərək İLLİK HALQALARI yaradır. Kambidən daxilə doğru ODUN (ksilem) qatı gəlir — bu, gövdənin ən möhkəm hissəsidir; odun boruları vasitəsilə kökdən sorulan su və mineral maddələr yarpaqlara doğru daşınır. Ən mərkəzdə isə ÖZƏK yerləşir — yumşaq toxumadan ibarət olan özək əsasən ehtiyat qida maddələri toplayır.
Məsələn: kəsilmiş bir palıd ağacının kötüyünə baxsaq, qəhvəyi rəngli qabığı, onun altındakı nazik yaşılımtıl lubanı, luba ilə odun arasında çox incə kambini, açıq rəngli enli odun halqalarını və ən mərkəzdəki tünd rəngli yumşaq özəyi aydın seçə bilərik.
Əsas terminlər
| Qat | Elmi adı | Yerləşdiyi mövqe | Əsas funksiyası |
|---|---|---|---|
| Qabıq | — | Ən xaricdə | Qoruyucu örtük — zədələrdən, həşəratlardan, göbələklərdən və əlverişsiz havadan qoruyur |
| Luba | Floem | Qabığın altında | Üzvi maddələri yarpaqlardan kökə doğru daşıyır |
| Kambi | — | Luba ilə odun arasında | Bölünərək gövdənin eninə qalınlaşmasını təmin edir, illik halqaları əmələ gətirir |
| Odun | Ksilem | Kambidən daxilə doğru | Su və mineral maddələri kökdən yarpaqlara doğru daşıyır |
| Özək | — | Ən mərkəzdə | Ehtiyat qida maddələri toplayır |
Cədvəl 1: Ağac gövdəsinin en kəsiyindəki beş əsas qat, onların elmi adları, yerləşdiyi mövqe və əsas funksiyaları.
- 1Addım 1: Qabığı seç: Kəsilmiş palıd ağacının kötüyünə baxdıqda ən xaricdə tünd qəhvəyi rəngli, sərt və kobud qabıq qatı aydın görünür.
- 2Addım 2: Lubanı tap: Qabığın dərhal altında nazik, yaşılımtıl rəngli luba (floem) qatı yerləşir. Bu qat yarpaqlarda hazırlanan üzvi maddələri kökə doğru daşıyır.
- 3Addım 3: Kambini seç: Luba ilə odun arasında çox incə, bölünmə qabiliyyəti olan kambi qatı yerləşir. Adi gözlə çətin seçilsə də, məhz bu qat gövdənin qalınlaşmasını təmin edir.
- 4Addım 4: Odun halqalarını say: Kambidən daxilə doğru açıq rəngli, enli odun (ksilem) qatı yerləşir. Bu qatdakı illik halqaları sayaraq ağacın yaşını təyin etmək olar — hər halqa bir ilə bərabərdir.
- 5Addım 5: Özəyi müəyyən et: Gövdənin ən mərkəzində tünd rəngli, yumşaq toxumadan ibarət özək yerləşir. Bu hissə ehtiyat qida maddələri toplayır, lakin maddə daşınmasında iştirak etmir.
Səhv: Luba yarpağa su, odun kökə üzvi maddə daşıyır. Düzgün: Luba (floem) üzvi maddələri yarpaqlardan aşağıya — kökə doğru daşıyır. Odun (ksilem) isə su və mineral maddələri kökdən yuxarıya — yarpaqlara doğru daşıyır. Bu iki qatın daşıma istiqamətlərini qarışdırmayın.
Yadda saxlamaq üçün: Gövdə qatlarının xaricdən daxilə sırasını 'QarLuKaOÖ' şəklində kodlaya bilərsiniz — Qabıq, Luba, Kambi, Odun, Özək. Həmçinin, illik halqalar yalnız odun qatında əmələ gəlir, özəkdə yox.
Qaydalar
- 1Ağac gövdəsinin en kəsiyində xaricdən daxilə doğru qatlar: qabıq → luba → kambi → odun → özək.
- 2Qabıq ən xarici qoruyucu qatdır; luba (floem) üzvi maddələri, odun (ksilem) su və mineral maddələri daşıyır.
- 3Kambi — luba ilə odun arasında yerləşən nazik, bölünən hüceyrə qatıdır; gövdənin en istiqamətdə qalınlaşmasını təmin edir.
- 4İllik halqalar kambinin fəaliyyəti nəticəsində odun qatında əmələ gəlir; hər il bir halqa yaranır.
- 5Özək gövdənin mərkəzində yerləşən yumşaq toxumadır; ehtiyat maddə toplayır, maddə daşınmasında iştirak etmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir