Yarpağın xarici quruluşu. Yarpaqların düzülüşü
Yarpaq ayası, sapı, damarlanma və düzülüş tipləri.
Yarpaq bitkinin ən vacib vegetativ orqanlarından biridir — məhz yarpaqda fotosintez, tənəffüs və transpirasiya kimi həyati proseslər baş verir. Xarici quruluşuna görə yarpaq iki əsas hissədən ibarətdir: YARPAQ AYASI — yarpağın əsas, geniş, yaşıl hissəsi olub fotosintezin əsas yeridir; YARPAQ SAPI — ayanı gövdəyə bağlayan nazik silindrik hissədir. Bəzi bitkilərdə (məsələn, buğdada, qarğıdalıda) yarpaq sapı olmur — belə yarpaqlara SAPSIZ (oturaq) yarpaqlar deyilir. Quruluşuna görə yarpaqlar SADƏ (bir ayadan ibarət: palıd, alma, qovaq) və MÜRƏKKƏB (bir neçə kiçik ayacıqdan ibarət: qızılgül, qoz, şabalıd, yonca) olur. Yarpaq ayasındakı damarların düzülüşünə DAMARLANMA deyilir. Üç əsas damarlanma tipi var: PARALEL (birləpəlilərdə — buğda, qarğıdalı), TORAŞƏKİLLİ/torvari (ikiləpəlilərdə — palıd, alma, lobya) və PƏNCƏŞƏKİLLİ (ağcaqayın, bəzi ikiləpəlilər). Yarpaqlar gövdə üzərində müəyyən qaydada düzülür — üç düzülüş tipi var: NÖVBƏLİ (bir düyündə bir yarpaq), QARŞI-QARŞIYA (bir düyündə iki yarpaq), MUTOVKA (bir düyündə üç və daha çox yarpaq). Bu müxtəlif düzülüş tiplərinin hamısı eyni məqsədə xidmət edir — yarpaqların işıqdan maksimum istifadəsini təmin etmək.
Məsələn: söyüd ağacının budaqlarına baxsaq, yarpaqların bir düyündə bir ədəd olmaqla spiral şəklində növbəli düzüldüyünü görərik — bu düzülüş hər yarpağın günəş işığından maksimum faydalanmasına imkan verir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Düzülüş tipi | Bir düyündəki yarpaq sayı | Ümumi məqsədi |
|---|---|---|
| Növbəli | Bir yarpaq | İşıqdan maksimum istifadə |
| Qarşı-qarşıya | İki yarpaq | İşıqdan maksimum istifadə |
| Mutovka | Üç və daha çox yarpaq | İşıqdan maksimum istifadə |
Gövdədə yarpaqların üç əsas düzülüş tipi; hamısı yarpaqların işıqdan maksimum faydalanmasını təmin edir.
- 1Müşahidə: Söyüd ağacının budaqlarına baxırıq — hər düyündə neçə yarpaq olduğunu müəyyən edirik.
- 2Sayma: Hər düyündə bir ədəd yarpaq yerləşdiyini görürük.
- 3Düzülüş forması: Yarpaqlar budaq boyunca spiral şəklində növbə ilə düzülüb.
- 4Nəticə: Bu, növbəli düzülüşdür — hər yarpağın günəş işığından maksimum faydalanmasına imkan verir.
Şagirdlər paralel damarlanmanı ikiləpəlilərə, toraşəkilli damarlanmanı isə birləpəlilərə aid edirlər — bu səhvdir. Paralel damarlanma birləpəlilərə (buğda, qarğıdalı), toraşəkilli (torvari) damarlanma isə ikiləpəlilərə (palıd, alma, lobya) xasdır.
Bitkinin hansı sinfə (birləpəli və ya ikiləpəli) aid olduğunu bilmək damarlanma tipini düzgün təyin etməyə kömək edir. Birləpəlilərdə paralel, ikiləpəlilərdə toraşəkilli damarlanma axtarın.
Qaydalar
- 1Yarpaq xarici quruluşuna görə iki hissədən ibarətdir: yarpaq ayası (fotosintez yeri) və yarpaq sapı (ayanı gövdəyə bağlayan hissə); yarpaq sapı ayanın bir hissəsi deyil — ayrıca orqan elementidir.
- 2Sadə yarpaq bir ayadan, mürəkkəb yarpaq isə bir neçə kiçik ayacıqdan ibarətdir; palıd sadə, qızılgül mürəkkəb yarpağa nümunədir.
- 3Birləpəlilərdə paralel (buğda, qarğıdalı), ikiləpəlilərdə toraşəkilli/torvari (palıd, alma, lobya) damarlanma müşahidə olunur; pəncəşəkilli damarlanma da ikiləpəlilərə xasdır (ağcaqayın).
- 4Gövdədə yarpaq düzülüşü üç tipdir: növbəli (bir düyündə bir), qarşı-qarşıya (bir düyündə iki), mutovka (bir düyündə üç və çox); hamısının ortaq məqsədi işıqdan maksimum istifadədir.
- 5Paralel damarlanma birləpəlilərə, toraşəkilli/torvari damarlanma ikiləpəlilərə xasdır — şagirdlər bu iki damarlanma tipini tez-tez qarışdırır; yarpağı olan bitkinin hansı sinfə aid olduğunu bilmək damarlanmanı düzgün təyin etməyə kömək edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir