bio6-2.9· II Bölmə: Orqanizmlərin hüceyrəvi quruluşu. Toxumalar, orqanlar və orqanlar sistemi· ~13 dəq

Heyvan toxumaları

Epitel, birləşdirici, əzələ və sinir toxumaları.

Heyvan (və insan) orqanizmində dörd əsas toxuma növü mövcuddur: EPİTEL, BİRLƏŞDİRİCİ, ƏZƏLƏ və SİNİR TOXUMASI. Epitel toxuması bədənin səthini (dəri) və daxili orqanların daxili səthini (mədə, bağırsaq divarı) örtür — onun əsas funksiyası QORUMAQDIR. Birləşdirici toxuma orqanizmdə ən müxtəlif toxuma növüdür: sümük, qığırdaq, qan, piy toxuması bura aiddir — orqanları bir-birinə BAĞLAYIR, DAYAQ verir, QİDALANDIRMA funksiyası daşıyır. Əzələ toxuması YIĞILMA qabiliyyətinə malikdir — bütün növ hərəkətləri (ətrafların hərəkəti, ürək döyüntüsü, daxili orqanların işi) təmin edir. Sinir toxuması QICIQLANMA və İMPULS ötürmə qabiliyyətinə malikdir — orqanizmin xarici və daxili mühitdən siqnallar almasını, onları emal edib cavab təşkil etməsini, yəni bədənin İDARƏETMƏSİNİ təmin edir. Hər toxuma özünəməxsus hüceyrə formasına və funksiyasına malikdir — məsələn, əzələ hüceyrələri uzunsovdur (yığılma üçün), sinir hüceyrələri uzun çıxıntılara malikdir (impuls ötürmək üçün).

📌Nümunə

Məsələn: dərinin üst qatı epitel toxumasıdır — bədəni mikroblardan qoruyur, onurğa sütunu birləşdirici toxumaya aid sümüklərdən ibarətdir, qol əzələləri əzələ toxuması sayəsində yığılır, gözə düşən işıq siqnalının beyinə ötürülməsi isə sinir toxuması vasitəsilə həyata keçir.

Əsas terminlər

Epitel toxuması — Bədənin səthini (dərini) və daxili orqanların daxili səthini örtən toxuma növüdür. Əsas funksiyası qorumaqdır.
Birləşdirici toxuma — Orqanizmdə ən müxtəlif toxuma növüdür. Sümük, qığırdaq, qan və piy toxuması buna aiddir. Orqanları bir-birinə bağlayır, dayaq verir və qidalandırma funksiyası daşıyır.
Əzələ toxuması — Yığılma qabiliyyətinə malik toxuma növüdür. Ətrafların hərəkəti, ürək döyüntüsü və daxili orqanların işi kimi bütün növ hərəkətləri təmin edir.
Sinir toxuması — Qıcıqlanma və impuls ötürmə qabiliyyətinə malik toxuma növüdür. Orqanizmin xarici və daxili mühitdən siqnallar almasını, onları emal edib cavab təşkil etməsini — yəni bədənin idarəetməsini təmin edir.
Yığılma qabiliyyəti — Əzələ toxumasının əsas xüsusiyyətidir. Əzələ hüceyrələrinin qısalıb-uzanaraq hərəkət yaratma qabiliyyətidir. Əzələ hüceyrələri bu funksiyanı yerinə yetirmək üçün uzunsov formaya malikdir.
İmpuls — Sinir toxuması vasitəsilə ötürülən siqnaldır. Sinir hüceyrələri uzun çıxıntılara malikdir ki, bu da impulsun bir hüceyrədən digərinə sürətlə ötürülməsini təmin edir.
Heyvan toxumalarının əsas növləri və funksiyaları
Toxuma növüƏsas xüsusiyyətiHarada yerləşirƏsas funksiyası
Epitel toxumasıSıx düzülmüş hüceyrələrBədənin səthi (dəri), daxili orqanların daxili səthi (mədə, bağırsaq divarı)Qorumaq
Birləşdirici toxumaMüxtəlif formalı hüceyrələr, çoxlu hüceyrəarası maddəSümük, qığırdaq, qan, piy toxumasıBirləşdirmək, dayaq vermək, qidalandırmaq
Əzələ toxumasıYığılma qabiliyyəti, uzunsov hüceyrələrƏtrafların əzələləri, ürək, daxili orqanların divarlarıHərəkəti təmin etmək
Sinir toxumasıQıcıqlanma və impuls ötürmə, uzun çıxıntılı hüceyrələrBeyin, onurğa beyni, sinirlərİdarəetmə (siqnal qəbulu, emalı, cavab)
QanMaye hüceyrəarası maddəyə malikdirQan damarları daxilində dövr edirQidalandırma, maddələr daşıma

Cədvəldə heyvan orqanizmindəki dörd əsas toxuma növü və onlara aid olan birləşdirici toxuma nümunəsi olan qan göstərilmişdir.

✎Bədəndə toxumaların tanınması
  1. 1Addım 1: Müşahidə: Dərinin üst qatına baxırıq — bu, bədənin səthini örtən bir təbəqədir.
  2. 2Addım 2: Funksiyanı müəyyən et: Bu təbəqə bədəni xarici təsirlərdən və mikroblardan qoruyur. Qoruma funksiyası daşıyır.
  3. 3Addım 3: Toxuma növünü təyin et: Qoruma funksiyası daşıyan, bədənin səthini örtən toxuma EPİTEL toxumasıdır.
  4. 4Addım 4: Digər nümunələrlə müqayisə et: Onurğa sütunu sümüklərdən ibarətdir, sümük isə BİRLƏŞDİRİCİ toxumadır. Qol əzələləri yığılaraq hərəkət yaradır — bu ƏZƏLƏ toxumasıdır. Gözə düşən işıq siqnalı beyinə SİNİR toxuması vasitəsilə ötürülür.
🚫Tez-tez səhv

SƏHV: Qanı əzələ toxuması hesab etmək. Qan əzələ toxuması DEYİL — qan BİRLƏŞDİRİCİ toxumadır, çünki maye hüceyrəarası maddəyə malikdir. Qanın funksiyası qidalandırma və maddələr daşımaqdır, yığılıb hərəkət yaratmaq deyil.

💡Qeyd

YADDA SAXLA: Hər toxumanı funksiyasına görə tanımaq ən asan yoldur. Örtür və qoruyur = epitel. Birləşdirir və dayaq verir = birləşdirici. Yığılır və hərəkət yaradır = əzələ. Siqnal qəbul edib ötürür = sinir. Toxumanın funksiyasını bilirsənsə, adını asan taparsan.

Qaydalar

  1. 1Epitel toxuması bədənin SƏTHİNİ (dəri) və daxili orqanların daxili səthini ÖRTÜR — əsas funksiyası QORUMAQDIR; yığılmır, impuls ötürmür.
  2. 2Birləşdirici toxuma geniş toxuma qrupudur — SÜMÜK, QIĞIRDAQ, QAN, PİY toxuması buna aiddir; orqanları BİRLƏŞDİRİR, DAYAQ verir, QİDALANDIRIR.
  3. 3Əzələ toxuması YIĞILMA qabiliyyətinə malik yeganə toxumadır — bütün növ HƏRƏKƏTLƏRİ (ətraflar, ürək, daxili orqanlar) təmin edir.
  4. 4Sinir toxuması QICIQLANMA və İMPULS ÖTÜRMƏ qabiliyyətinə malikdir — orqanizmin İDARƏETMƏSİNİ (siqnal qəbulu, emalı, cavab) təmin edir.
  5. 5Ümumi səhvlər: QAN əzələ toxuması DEYİL — qan BİRLƏŞDİRİCİ toxumadır (maye hüceyrəarası maddəyə malikdir); EPİTEL toxuması hərəkətlə əlaqəli DEYİL — epitel ÖRTÜK/QORUMA, əzələ HƏRƏKƏT funksiyası daşıyır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq