Heyvanların orqanları və orqanlar sistemi
Orqan və orqanlar sisteminin ümumi anlayışı.
Orqan — müəyyən funksiyanı yerinə yetirmək üçün bir neçə toxumanın birləşərək əmələ gətirdiyi bədən hissəsidir. Toxuma eyni quruluşa və funksiyaya malik hüceyrələr qrupudur, orqan isə fərqli toxumaların birgə işlədiyi mürəkkəb strukturdur.
Məsələn, ürək bir orqandır — o, əzələ toxumasından (yığılmaq üçün), birləşdirici toxumadan (dəstək və forma üçün) və sinir toxumasından (idarəedici impulsları qəbul etmək üçün) ibarətdir. Orqanlar sistemi isə ümumi bir funksiyanı yerinə yetirmək üçün birləşmiş bir neçə orqan qrupudur. Məsələn, həzm sistemi ağız, qida borusu, mədə, bağırsaq kimi orqanlardan ibarət olub qidanın qəbulu, parçalanması və sorulmasını təmin edir. Orqanizmin quruluş iyerarxiyası belədir: hüceyrə → toxuma → orqan → orqanlar sistemi → orqanizm. Hər bir səviyyə əvvəlkindən daha mürəkkəbdir. Heyvanların əsas orqanlar sistemlərinə həzm, tənəffüs, qan-dövranı, sinir, dayaq-hərəkət və ifrazat sistemləri aiddir — hər bir sistemin özünəməxsus funksiyası var. Məsələn: mədə həzm sisteminin bir orqanıdır; həzm sistemi isə qidanı parçalayıb orqanizmə faydalı maddələri çatdıran orqanlar qrupudur.
Əsas terminlər
| Səviyyə | Tərifi | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Hüceyrə | Orqanizmin ən kiçik canlı vahidi | Quruluşun başlanğıc səviyyəsi |
| Toxuma | Eyni quruluşa və funksiyaya malik hüceyrələr qrupu | Bir növ hüceyrədən ibarətdir |
| Orqan | Müxtəlif toxumaların birləşərək müəyyən funksiyanı yerinə yetirdiyi bədən hissəsi | Bir neçə toxuma növündən təşkil olunur |
| Orqanlar sistemi | Ümumi funksiyanı yerinə yetirən orqanlar qrupu | Bir neçə orqanın birgə işidir |
| Orqanizm | Bütün sistemlərin birgə işlədiyi tam canlı | Ən yüksək təşkili səviyyəsi |
Hər bir səviyyə əvvəlkindən daha mürəkkəbdir.
- 1Addım 1: Orqanı müəyyən et: Ürək bir orqandır — o, qanı bədənə vurmaq vəzifəsini yerinə yetirir.
- 2Addım 2: Əzələ toxumasını tap: Ürəkdə əzələ toxuması var — bu toxuma yığılma qabiliyyətinə malikdir, ürəyin döyünməsini təmin edir.
- 3Addım 3: Birləşdirici toxumanı tap: Ürəkdə birləşdirici toxuma var — bu toxuma ürəyə dəstək verir və formasını saxlayır.
- 4Addım 4: Sinir toxumasını tap: Ürəkdə sinir toxuması var — bu toxuma idarəedici impulsları qəbul edərək ürəyin işini tənzimləyir.
- 5Nəticə: Ürək üç müxtəlif toxumadan ibarətdir. Bu, orqanın tərifini doğruluğunu göstərir: orqan bir neçə müxtəlif toxumanın birləşməsindən əmələ gələn bədən hissəsidir.
Orqanı toxuma ilə qarışdırmayın. Toxuma yalnız bir növ hüceyrədən ibarət sadə qrupdur, orqan isə bir neçə müxtəlif toxumanın birləşərək əmələ gətirdiyi mürəkkəb strukturdur. Məsələn, əzələ toxuması yalnız yığılma funksiyasını yerinə yetirir, amma ürək orqanı həm yığılır, həm də sinir impulslarını qəbul edir.
Quruluş iyerarxiyasını yadda saxlamaq üçün kiçikdən böyüyə sıralamanı xatırlayın: hüceyrə ən kiçik, toxuma ondan böyük, orqan daha böyük, orqanlar sistemi daha da böyük, orqanizm isə ən böyük və ən mürəkkəb səviyyədir. Hər pillədə mürəkkəblik artır.
Qaydalar
- 1Orqan — müəyyən funksiyanı yerinə yetirmək üçün bir neçə müxtəlif toxumanın birləşməsindən əmələ gələn bədən hissəsidir.
- 2Orqanlar sistemi — ümumi bir funksiyanı yerinə yetirmək üçün birləşmiş orqanlar qrupudur.
- 3Orqanizmin quruluş iyerarxiyası kiçikdən böyüyə: hüceyrə → toxuma → orqan → orqanlar sistemi → orqanizm.
- 4Hər orqan öz funksiyasını yerinə yetirə bilmək üçün bir neçə toxuma növündən təşkil olunmuşdur.
- 5Heyvanlarda əsas orqanlar sistemləri bunlardır: həzm, tənəffüs, qan-dövranı, sinir, dayaq-hərəkət və ifrazat sistemləri.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir