Bitkinin ötürücü, əsas və ifrazat toxumaları
Ksilem/floem, əsas toxuma və ifrazat toxumaları.
Bitkidə maddələrin daşınması, qida toplanması və xüsusi maddələrin ifrazı kimi həyati vacib funksiyaları ÖTÜRÜCÜ, ƏSAS VƏ İFRAZAT TOXUMALARI yerinə yetirir. Ötürücü toxuma bitkidə su, mineral maddə və üzvi maddələrin daşınmasını təmin edir; iki növü vardır: KSİLEM (odun borusu) — su və mineral maddələri KÖKDƏN YARPAĞA doğru daşıyır; FLOEM (luba borusu) — fotosintez məhsullarını (üzvi maddələri) YARPAQDAN DİGƏR ORQANLARA daşıyır. Əsas toxuma (parenxima) bitkinin əsas kütləsini təşkil edən, ehtiyat qida maddəsi toplayan və ya fotosintez aparan toxumadır — məsələn, yarpağın içərisindəki yaşıl toxuma əsas toxumadır. İfrazat toxuması isə bitkidə xüsusi maddələrin — efir yağları, qatran, südşirə kimi ifrazat məhsullarının — sintez olunub xaric edildiyi toxumadır; qatranlı ağaclarda (məsələn, şam ağacında) bu toxuma yaxşı inkişaf etmişdir. Bu üç toxuma bir-birindən funksiyasına görə aydın fərqlənir: ötürücü toxuma DAŞIYIR, əsas toxuma TOPLAYIR VƏ FOTOSİNTEZ EDİR, ifrazat toxuması İFRAZ EDİR.
Məsələn: şam ağacının gövdəsindən sızan qatran ifrazat toxumasının məhsuludur; yarpağın yaşıl daxili hissəsi əsas toxuma sayəsində fotosintez aparır; kökdən alınan suyun yarpağa çatması isə ksilem boruları vasitəsilə həyata keçir.
Əsas terminlər
| Toxuma | Əsas funksiyası | Daşıdığı maddə / İstehsal etdiyi maddə | İstiqamət / Yerləşdiyi yer |
|---|---|---|---|
| Ksilem (odun borusu) | Daşıma | Su və mineral maddələr | Kökdən yarpağa (yuxarı) |
| Floem (luba borusu) | Daşıma | Üzvi maddələr (fotosintez məhsulları) | Yarpaqdan digər orqanlara |
| Əsas toxuma (parenxima) | Toplama və fotosintez | Ehtiyat qida maddəsi | Bitkinin əsas kütləsini təşkil edir; yarpağın daxili yaşıl hissəsi |
| İfrazat toxuması | İfraz etmə | Efir yağları, qatran, südşirə | Qatranlı ağacların gövdəsində (məsələn, şam ağacı) |
Cədvəl bu üç toxumanın funksiyasına, daşıdığı və ya istehsal etdiyi maddəyə, həmçinin yerləşdiyi yerə görə necə aydın fərqləndiyini göstərir.
- 1Addım 1: Suyun qəbulu və daşınması: Şam ağacının kökləri torpaqdan suyu və mineral maddələri sorur. Ksilem (odun boruları) bu suyu və mineralları kökdən yuxarıya — yarpaqlara (iynəyarpaqlara) doğru daşıyır.
- 2Addım 2: Fotosintez və üzvi maddələrin paylanması: Yarpaqlarda əsas toxuma (xlorenxima) fotosintez apararaq üzvi maddələr istehsal edir. Floem (luba boruları) bu üzvi maddələri yarpaqlardan ağacın digər hissələrinə — gövdəyə, kökə, tumurcuqlara daşıyır.
- 3Addım 3: Qoruyucu maddənin ifrazı: Gövdə zədələndikdə ifrazat toxuması işə düşür — qatran ifraz edərək yaranı örtür. Bu qatran ağacı zərərvericilərdən və infeksiyalardan qoruyur. Gövdədən sızan bu yapışqan maye ifrazat toxumasının məhsuludur.
SƏHV: Ksilem ilə floemin daşıdığı maddələri qarışdırmaq. Ksilem SU və MİNERAL maddələri yuxarı (kökdən yarpağa) daşıyır, floem isə ÜZVİ maddələri yarpaqdan digər orqanlara daşıyır. Qarışdırmamaq üçün belə yadda saxla: 'Ksilem — Kökdən, Su; Floem — Fotosintez məhsulu, Ərzaq.'
Əsas toxumanı sadəcə 'doldurucu' toxuma hesab etmək səhvdir. Əsas toxuma passiv deyil — aktiv funksiyalar yerinə yetirir: ehtiyat qida toplayır və fotosintez aparır (xlorenxima). Yarpağın yaşıl daxili hissəsi məhz buna görə fotosintez edə bilir.
Qaydalar
- 1Ötürücü toxuma bitkidə su, mineral maddə və üzvi maddələrin DAŞINMASINI təmin edir; iki növü var: KSİLEM (odun borusu) su və mineral maddələri KÖKDƏN YARPAĞA YUXARI daşıyır, FLOEM (luba borusu) isə üzvi maddələri YARPAQDAN DİGƏR ORQANLARA daşıyır.
- 2Əsas toxuma (parenxima) bitkinin ƏSAS KÜTLƏSİNİ təşkil edir; iki əsas funksiyası var: EHTİYAT QİDA MADDƏSİ TOPLAMAQ və FOTOSİNTEZ APARMAK (yaşıl parenxima — xlorenxima).
- 3İfrazat toxuması bitkidə XÜSUSİ MADDƏLƏRİN (efir yağları, qatran, südşirə) ifraz olunduğu toxumadır — bu maddələr bitkinin zərərvericilərdən qorunmasına kömək edir.
- 4Əsas səhv: ksilem ilə floemin daşıdığı maddələri qarışdırmaq — ksilem SU/MİNERAL (yuxarı), floem ÜZVİ MADDƏ (aşağı-yuxarı hər tərəfə) daşıyır; ifrazat toxumasını örtük toxuması ilə qarışdırmaq — örtük toxuması qoruyur, ifrazat toxuması maddə İFRAZ EDİR.
- 5Ümumi səhv: əsas toxumanı yalnız 'doldurucu' toxuma hesab etmək — əslində əsas toxuma AKTİV funksiyalar (fotosintez, qida toplamaq) yerinə yetirir, sadəcə boşluğu doldurmur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir