bio6-2.6· II Bölmə: Orqanizmlərin hüceyrəvi quruluşu. Toxumalar, orqanlar və orqanlar sistemi· ~13 dəq

Birhüceyrəli və çoxhüceyrəli orqanizmlər

Tək hüceyrəli və çoxhüceyrəli quruluş.

Canlı aləmi iki böyük qrupa bölmək olar: birhüceyrəli və çoxhüceyrəli orqanizmlər. Birhüceyrəli orqanizmlərin bədəni yalnız BİR hüceyrədən ibarətdir — bu tək hüceyrə orqanizmin bütün həyati funksiyalarını (qidalanma, tənəffüs, ifrazat, çoxalma) özü yerinə yetirir. Birhüceyrəlilərə bakteriyalar, bəzi yosunlar (xlamidomonada, xlorella), amöb, infuzor-terliksi, yaşıl evqlena kimi sadə heyvanlar aiddir. Çoxhüceyrəli orqanizmlərin bədəni isə çoxlu sayda hüceyrədən ibarətdir — lakin bu hüceyrələr eyni deyil, onlar İXTİSASLAŞMIŞDIR: hər qrup hüceyrə müəyyən bir funksiyanı yerinə yetirir. İxtisaslaşmış hüceyrələr TOXUMALARA, toxumalar ORQANLARA, orqanlar isə ORQANLAR SİSTEMİNƏ birləşir. Bu təşkilatlanma səviyyəsi çoxhüceyrəli orqanizmlərə daha mürəkkəb funksiyalar yerinə yetirməyə — məsələn, aktiv hərəkət etməyə, böyük ölçülərə çatmağa, ətraf mühit dəyişikliklərinə daha yaxşı uyğunlaşmağa imkan verir. Bitkilər, heyvanlar, göbələklər və insan çoxhüceyrəli orqanizmlərdir.

📌Nümunə

Məsələn: amöb birhüceyrəli olduğu üçün bir damcı suda yaşaya bilər və bütün həyat fəaliyyətini tək hüceyrəsi ilə həyata keçirir; insan isə çoxhüceyrəli olduğu üçün onun əzələ, sinir, dəri hüceyrələri müxtəlif funksiyalar daşıyır.

Əsas terminlər

Birhüceyrəli orqanizm — Bədəni yalnız bir hüceyrədən ibarət olan canlı. Tək hüceyrə bütün həyati funksiyaları (qidalanma, tənəffüs, ifrazat, çoxalma) yerinə yetirir.
Çoxhüceyrəli orqanizm — Bədəni çoxlu sayda ixtisaslaşmış hüceyrədən ibarət olan canlı. Hüceyrələr toxumalara, toxumalar orqanlara, orqanlar isə orqanlar sisteminə birləşir.
İxtisaslaşmış hüceyrə — Çoxhüceyrəli orqanizmdə yalnız müəyyən bir funksiyanı yerinə yetirən hüceyrə qrupu. Məsələn, insanda əzələ, sinir, dəri hüceyrələri müxtəlif funksiyalar daşıyır.
Toxuma — Quruluşuna və yerinə yetirdiyi funksiyaya görə oxşar olan ixtisaslaşmış hüceyrələrin birliyi.
Orqan — Müxtəlif toxumaların birləşərək əmələ gətirdiyi, müəyyən funksiyanı yerinə yetirən quruluş.
Orqanlar sistemi — Ümumi funksiyanı yerinə yetirən orqanların birliyi. Çoxhüceyrəli təşkilatlanmanın ən yüksək səviyyəsidir.
Birhüceyrəli və çoxhüceyrəli orqanizmlərin müqayisəsi
XüsusiyyətBirhüceyrəli orqanizmlərÇoxhüceyrəli orqanizmlər
Hüceyrə sayıYalnız bir hüceyrəÇoxlu sayda hüceyrə
Hüceyrələrin xüsusiyyətiTək hüceyrə bütün həyati funksiyaları özü yerinə yetirirHüceyrələr ixtisaslaşmışdır; hər qrup müəyyən funksiya daşıyır
Təşkilatlanma səviyyəsiHüceyrə səviyyəsiHüceyrə → Toxuma → Orqan → Orqanlar sistemi
NümunələrBakteriyalar, amöb, infuzor-terliksi, yaşıl evqlena, xlamidomonada, xlorellaBitkilər, heyvanlar, göbələklər, insan

Birhüceyrəli və çoxhüceyrəli orqanizmlərin əsas fərqləri

✎Amöb və insan: hüceyrə təşkilatının müqayisəsi
  1. 1Məsələnin qoyuluşu: Amöb və insan eyni mühitdə yaşamır və tamamilə fərqli quruluşa malikdir. Hər ikisi canlıdır, lakin hüceyrə təşkilatlanma səviyyələri tamamilə fərqlidir.
  2. 2Amöbün təhlili: Amöb birhüceyrəli orqanizmdir. Onun bədəni yalnız bir hüceyrədən ibarətdir. Bu tək hüceyrə qidalanma, tənəffüs, ifrazat və çoxalma kimi bütün həyati funksiyaları özü yerinə yetirir. Amöb bir damcı suda yaşaya bilər — bütün həyat fəaliyyəti üçün bir hüceyrə kifayət edir.
  3. 3İnsanın təhlili: İnsan çoxhüceyrəli orqanizmdir. Onun bədəni milyonlarla hüceyrədən ibarətdir, lakin bu hüceyrələr eyni deyil. Əzələ hüceyrələri hərəkət üçün, sinir hüceyrələri siqnal ötürmək üçün, dəri hüceyrələri qoruma üçün ixtisaslaşmışdır. Bu hüceyrələr toxumalara, toxumalar orqanlara, orqanlar isə orqanlar sisteminə birləşir.
  4. 4Nəticə: Birhüceyrəlilərdə bütün funksiyaları tək hüceyrə yerinə yetirir, çoxhüceyrəlilərdə isə funksiyalar ixtisaslaşmış hüceyrələr arasında bölüşdürülür. Bu bölgü çoxhüceyrəlilərə daha mürəkkəb funksiyalar yerinə yetirməyə, böyük ölçülərə çatmağa və ətraf mühit dəyişikliklərinə daha yaxşı uyğunlaşmağa imkan verir.
🚫Tez-tez səhv

Ən geniş yayılmış səhv: orqanizmin ölçüsünə görə onun birhüceyrəli və ya çoxhüceyrəli olduğunu müəyyən etmək. Kiçik ölçülü bəzi canlılar (məsələn, bəzi kiçik həşəratlar) çoxhüceyrəlidir. Bakteriya isə kiçik olmasına baxmayaraq birhüceyrəlidir. Təsnifat üçün ölçüyə deyil, hüceyrə sayına baxmaq lazımdır.

💡Qeyd

Çoxhüceyrəli təşkilatlanma pillələrini ardıcıllıqla yadda saxla: Hüceyrə → Toxuma → Orqan → Orqanlar sistemi. Bu zəncirin hər bir halqası əvvəlkindən daha yüksək səviyyədir.

Qaydalar

  1. 1Birhüceyrəli orqanizmlərin bədəni YALNIZ BİR hüceyrədən ibarətdir — bu tək hüceyrə bütün həyati funksiyaları (qidalanma, tənəffüs, ifrazat, çoxalma) yerinə yetirir.
  2. 2Çoxhüceyrəli orqanizmlər çoxlu sayda İXTİSASLAŞMIŞ hüceyrədən ibarətdir; ixtisaslaşmış hüceyrələr toxumalara, toxumalar orqanlara, orqanlar isə orqanlar sisteminə birləşir.
  3. 3Bakteriyalar, amöb, infuzor-terliksi, yaşıl evqlena birhüceyrəlidir; bitkilər, heyvanlar, göbələklər və insan çoxhüceyrəlidir.
  4. 4Çoxhüceyrəlilik ixtisaslaşma sayəsində orqanizmə daha mürəkkəb funksiyalar yerinə yetirməyə və böyük ölçülərə çatmağa imkan verir.
  5. 5Ümumi səhv: orqanizmin ölçüsünə görə birhüceyrəli və ya çoxhüceyrəli olduğunu müəyyən etmək — kiçik ölçülü bəzi canlılar (məsələn, bəzi kiçik həşəratlar) çoxhüceyrəlidir; bakteriya isə kiçik olmasına baxmayaraq birhüceyrəlidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq