Hüceyrələrin bölünməsi və inkişafı
Hüceyrənin bölünərək çoxalması və orqanizmin böyüməsi.
Çoxhüceyrəli orqanizmlər (bitkilər, heyvanlar, insan) necə böyüyür? Bu sualın cavabı hüceyrə bölünməsindədir. Orqanizmin böyüməsi iki əsas yolla baş verir: hüceyrələrin SAYCA artması (bölünmə) və hüceyrələrin ÖLÇÜCƏ böyüməsi. Hüceyrə bölünməsi zamanı bir ana hüceyrə bölünərək iki yeni (qız) hüceyrə əmələ gətirir. Əsas məqam: yeni yaranan hüceyrələr ana hüceyrə ilə EYNİ irsi məlumata malikdir — yəni onlar bir-birinin eynidir. Bölünmə təkcə böyümə üçün deyil, həm də zədələnmiş toxumaların bərpası (məsələn, yaraların sağalması) üçün vacibdir. Orqanizm böyüdükcə hüceyrələr ixtisaslaşır (differensiallaşır) — müxtəlif funksiyaları yerinə yetirmək üçün fərqli forma və quruluş alır: məsələn, əzələ hüceyrəsi yığılmaq üçün uzunsov, sinir hüceyrəsi isə siqnal ötürmək üçün çıxıntılı formaya malikdir.
Məsələn: barmağınızı kəsəndə dəri hüceyrələri bölünərək zədələnmiş nahiyəni bərpa edir; uşaq boyca böyüyəndə isə hüceyrələr həm sayca artır, həm də ölçücə böyüyür — hər iki halda hüceyrə bölünməsi əsas mexanizmdir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Böyümə yolu | İzahı | Nümunə |
|---|---|---|
| Hüceyrələrin sayca artması (bölünmə) | Bir ana hüceyrə bölünərək iki qız hüceyrə əmələ gətirir, hüceyrə sayı artır | Barmaq kəsildikdə dəri hüceyrələrinin bölünərək yaranı bağlaması |
| Hüceyrələrin ölçücə böyüməsi | Mövcud hüceyrələr həcmini artırır, lakin sayları dəyişmir | Uşaq boyca böyüyəndə hüceyrələrin genişlənməsi |
Böyümə yalnız bir amillə baş vermir — həm hüceyrələrin sayca artması, həm də ölçücə böyüməsi birlikdə vacibdir.
- 1Zədələnmə: Barmaq kəsilir, müəyyən nahiyədə dəri hüceyrələri zədələnir və məhv olur.
- 2Siqnal: Orqanizm zədələnmiş nahiyəni aşkarlayır və ətrafdakı sağlam hüceyrələrə bölünmə siqnalı göndərir.
- 3Bölünmə: Zədələnmiş nahiyənin ətrafındakı dəri hüceyrələri sürətlə bölünməyə başlayır — hər ana hüceyrədən iki qız hüceyrə yaranır.
- 4Bərpa: Yeni yaranan qız hüceyrələr tədricən zədələnmiş toxumanı əvəz edir. Onlar ana hüceyrə ilə eyni irsi məlumata malik olduğu üçün yeni dəri toxuması əvvəlki ilə eyni quruluşda olur.
- 5Sağalma: Kifayət qədər yeni hüceyrə yarandıqdan sonra yara tam bağlanır və dəri bərpa olunur.
Ümumi səhv: bölünmədən sonra yaranan qız hüceyrələrin ana hüceyrədən fərqli irsi məlumata malik olduğunu düşünmək. Əslində qız hüceyrələr ana hüceyrə ilə eyni irsi məlumat daşıyır — onlar bir-birinin eynidir.
Ümumi səhv: orqanizmin böyüməsini yalnız hüceyrələrin ölçücə böyüməsi ilə izah etmək. Böyümə həm hüceyrələrin sayca artması (bölünmə), həm də ölçücə böyüməsi ilə baş verir — hər iki amil birlikdə vacibdir.
Qaydalar
- 1Çoxhüceyrəli orqanizmin böyüməsi hüceyrələrin SAYCA artması (bölünmə) və ÖLÇÜCƏ böyüməsi ilə baş verir — böyümə yalnız bir amillə izah oluna bilməz.
- 2Hüceyrə bölünməsi zamanı bir ana hüceyrədən iki yeni (qız) hüceyrə əmələ gəlir; yeni hüceyrələr ana hüceyrə ilə EYNİ irsi məlumata malikdir.
- 3Hüceyrə bölünməsi təkcə böyüməni deyil, həm də zədələnmiş toxumaların BƏRPASINI (yaraların sağalmasını) təmin edir.
- 4Orqanizm böyüdükcə hüceyrələr İXTİSASLAŞIR (differensiallaşır) — müxtəlif funksiyalar üçün fərqli forma və quruluş alır (məs. əzələ hüceyrəsi, sinir hüceyrəsi).
- 5Ümumi səhv: bölünmədən sonra yaranan hüceyrələrin fərqli irsi məlumata malik olduğunu düşünmək — əslində onlar eynidir; böyüməni yalnız hüceyrələrin ölçücə böyüməsi ilə izah etmək də səhvdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir