Bakteriyaların yayılması və təbiətdə rolu. Xəstəliktörədən bakteriyalar. Viruslar
Faydalı və zərərli bakteriyalar, viruslar.
Bakteriyalar Yerin ən geniş yayılmış canlılarıdır — onlar torpaqda, suda, havada, hətta canlı orqanizmlərin daxilində belə rast gəlinir. Bakteriyaların böyük əksəriyyəti faydalı və ya zərərsizdir. Çürüdücü bakteriyalar ölü üzvi qalıqları (bitki və heyvan qalıqlarını) parçalayaraq torpağı minerallarla zənginləşdirir — bu, təbiətdə maddələr dövranının vacib hissəsidir. Azotfiksəedici bakteriyalar havadakı sərbəst azotu mənimsəyib bitkilər üçün yararlı azot birləşmələrinə çevirir, beləliklə torpağın münbitliyini artırır. Süd turşusu bakteriyaları isə insan tərəfindən qatıq, kəsmik, pendir kimi süd məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunur. Lakin bəzi bakteriyalar xəstəliktörədici (patogen) olub insanda vərəm, angina, dizenteriya kimi xəstəliklərə səbəb ola bilər. Viruslar isə bakteriyalardan tamamilə fərqli quruluşa malikdir — onlar HÜCEYRƏ QURULUŞUNA MALİK DEYİL (membranı, sitoplazması, nüvəsi yoxdur) və yalnız canlı hüceyrə daxilinə daxil olduqdan sonra çoxala bilirlər. Qrip, suçiçəyi, qızılca kimi tanınmış xəstəliklər məhz viruslar tərəfindən törədilir.
Məsələn: qatığın turşuması süd turşusu bakteriyalarının faydalı fəaliyyətidir, qrip isə virusun törətdiyi xəstəlikdir — bakteriya ilə virusu qarışdırmamaq lazımdır.
Əsas terminlər
| Bakteriya növü | Fəaliyyəti | Təsiri | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Çürüdücü bakteriyalar | Ölü üzvi qalıqları parçalayır | Torpağı minerallarla zənginləşdirir | Maddələr dövranı |
| Azotfiksəedici bakteriyalar | Havadakı sərbəst azotu mənimsəyir | Torpağın münbitliyini artırır | Bitkilər üçün azot birləşmələri |
| Süd turşusu bakteriyaları | Südü turşudur | Qida məhsulları hazırlanır | Qatıq, kəsmik, pendir |
| Patogen bakteriyalar | Xəstəlik törədir | İnsan orqanizminə zərər verir | Vərəm, angina, dizenteriya |
Bakteriyaların əksəriyyəti faydalı və ya zərərsizdir; yalnız bəziləri xəstəlik törədir.
- 1Hadisə: Süd açıq havada qaldıqda turşuyur və qatığa çevrilir.
- 2Səbəb: Süd turşusu bakteriyaları südün tərkibindəki süd şəkərini parçalayaraq süd turşusu əmələ gətirir.
- 3Bakteriyanın növü: Bu bakteriyalar faydalıdır — insan tərəfindən qəsdən qatıq, kəsmik, pendir hazırlanmasında istifadə olunur.
- 4Nəticə: Qatığın turşuması zərərli deyil, əksinə faydalı bakteriyaların təsərrüfat əhəmiyyətini göstərir.
- 5Qarışdırmamaq lazımdır: Qrip virus tərəfindən törədilir — qatıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Bakteriya ilə virus fərqli şeylərdir.
Şagirdlər çox vaxt bakteriya ilə virusu qarışdırır. Bakteriya BİRHÜCEYRƏLİ canlıdır (prokariot) — onun membranı, sitoplazması var. Virus isə HÜCEYRƏ QURULUŞUNA MALİK DEYİL — membranı, sitoplazması, nüvəsi yoxdur; yalnız canlı hüceyrə daxilində çoxala bilir.
Bütün bakteriyaların zərərli olduğunu düşünmək səhvdir. Bakteriyaların böyük əksəriyyəti faydalı və ya zərərsizdir. Yalnız xəstəliktörədici (patogen) bakteriyalar vərəm, angina, dizenteriya kimi xəstəliklərə səbəb olur.
Qaydalar
- 1Bakteriyalar təbiətdə geniş yayılıb — torpaqda, suda, havada və canlı orqanizmlərin daxilində yaşayır; çürüdücü bakteriyalar ölü üzvi qalıqları parçalayaraq torpağı zənginləşdirir.
- 2Azotfiksəedici bakteriyalar bitkilər üçün yararlı azot birləşmələri yaradır; süd turşusu bakteriyaları isə qatıq, kəsmik, pendir kimi süd məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunur.
- 3Xəstəliktörədici (patogen) bakteriyalar insanda vərəm, angina, dizenteriya kimi xəstəliklərə səbəb olur — lakin bakteriyaların əksəriyyəti faydalı və ya zərərsizdir.
- 4Viruslar hüceyrə quruluşuna malik DEYİL — onların membranı, sitoplazması, nüvəsi yoxdur; yalnız canlı hüceyrə daxilində çoxala bilirlər (qrip, suçiçəyi virusları).
- 5Bakteriya ilə virusu qarışdırmaq olmaz: bakteriya BİRHÜCEYRƏLİ canlıdır (prokariot), virus isə HÜCEYRƏSİZ həyat formasıdır — virus yalnız canlı hüceyrə içərisində fəallıq göstərir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir