Prokariot orqanizmlər
Bakteriyalar — nüvəsiz birhüceyrəlilər.
Prokariot orqanizmlər formalaşmış (membranla əhatələnmiş) nüvəyə malik olmayan canlılardır — onların irsi materialı (DNT) sitoplazmada sərbəst halda yerləşir. Təbiətdəki bütün prokariotlar BAKTERİYALAR qrupuna aiddir. Bakteriya hüceyrəsi çox kiçikdir (mikrometrlərlə ölçülür) və onlar birhüceyrəli orqanizmlərdir: hər bir bakteriya tək bir hüceyrədən ibarət olur. Bakteriyalar formasına görə üç əsas qrupa bölünür: KOKKLAR — kürəşəkilli, BASİLLƏR — çubuqşəkilli, SPİRİLLƏR (spiralvari) bakteriyalar. Bakteriyalar əlverişli şəraitdə çox sürətlə çoxalır — onlar əsasən sadə bölünmə yolu ilə (bir bakteriya iki yerə bölünərək) artır. Bunun tam əksinə olaraq, EUKARİOT orqanizmlər (bitkilər, heyvanlar, göbələklər və bəzi birhüceyrəlilər, məsələn, amöb) formalaşmış nüvəyə malikdir — onların DNT-si xüsusi nüvə membranı ilə əhatələnmişdir. Prokariotla eukariot arasındakı əsas fərq məhz nüvənin olub-olmamasıdır.
Məsələn: mikroskopda baxıldıqda amöb hüceyrəsində aydın seçilən nüvə görünür (eukariotdur), bakteriya hüceyrəsində isə nüvə görünmür — DNT sitoplazmada sərbəstdir (prokariotdur).
Əsas terminlər
| Əlamət | Prokariotlar (Bakteriyalar) | Eukariotlar (Bitki, heyvan, göbələk, amöb) |
|---|---|---|
| Formalaşmış nüvə | Yoxdur | Var |
| DNT-nin yeri | Sitoplazmada sərbəst | Nüvə membranı ilə əhatələnmiş |
| Hüceyrə quruluşu | Birhüceyrəli | Birhüceyrəli və ya çoxhüceyrəli |
| Ölçü | Çox kiçik (mikrometrlərlə) | Nisbətən böyük |
| Nümunə | Kokklar, basillər, spirillər | Amöb, bitki hüceyrəsi, heyvan hüceyrəsi |
Prokariot və eukariot arasındakı əsas fərq nüvənin olub-olmamasıdır.
- 1Şərt: Mikroskop altında iki müxtəlif birhüceyrəli orqanizmə baxılır. Birinci hüceyrədə aydın seçilən, membranla əhatələnmiş nüvə görünür. İkinci hüceyrədə isə nüvə görünmür — irsi material sitoplazmada sərbəst yerləşir. Hansı orqanizm prokariot, hansı eukariotdur?
- 2Həll: Birinci hüceyrədə formalaşmış nüvə olduğu üçün bu orqanizm eukariotdur (məsələn, amöb ola bilər). İkinci hüceyrədə nüvə olmadığı və DNT sitoplazmada sərbəst yerləşdiyi üçün bu orqanizm prokariotdur — yəni bakteriyadır.
- 3Əsas qayda: Prokariotla eukariotu fərqləndirən əsas əlamət formalaşmış nüvənin olub-olmamasıdır. Nüvə varsa eukariot, yoxdursa prokariot.
Səhv: Bakteriyanı virusla qarışdırmaq. Bakteriya prokariot orqanizmdir — onun hüceyrə quruluşu var (sitoplazma, DNT). Virus isə ümumiyyətlə hüceyrə quruluşuna malik deyil. Bunlar üç tamamilə fərqli kateqoriyadır: prokariotlar, eukariotlar və viruslar.
Yadda saxla: Bakteriyaların üç formasını belə yadda saxlamaq olar — Kokk (Kürə), Basill (Çubuq), Spirill (Spiral). Hər üçünün də birhüceyrəli və nüvəsiz olduğunu unutma.
Qaydalar
- 1Prokariot orqanizmlərin formalaşmış (membranla əhatələnmiş) nüvəsi YOXDUR — onların irsi materialı (DNT) sitoplazmada sərbəst şəkildə yerləşir; bakteriyalar prokariotlara aiddir.
- 2Bakteriyalar formasına görə üç əsas qrupa bölünür: KOKKLAR (kürəşəkilli), BASİLLƏR (çubuqşəkilli) və SPİRİLLƏR (spiralvari bakteriyalar).
- 3Bakteriyalar birhüceyrəli orqanizmlərdir — hər bir bakteriya tək bir hüceyrədən ibarətdir; onlar əlverişli şəraitdə sadə bölünmə yolu ilə çox sürətlə çoxalırlar.
- 4Eukariot orqanizmlər (bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bəzi birhüceyrəlilər — amöb kimi) formalaşmış nüvəyə MALİKDİR — DNT-si nüvə membranı ilə əhatələnmişdir.
- 5Prokariot (nüvəsiz) ilə eukariot (nüvəli) arasındakı ƏSAS FƏRQ nüvənin olub-olmamasıdır; bakteriyanın bitki/heyvan kimi formalaşmış nüvəsi YOXDUR, virus isə ümumiyyətlə hüceyrə quruluşuna malik deyil — onlar üç fərqli kateqoriyadır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir